Ba trung vệ ở V.League: tấm khiên của huấn luyện viên, không phải bước tiến của bóng đá Việt

Phút 78, trên khán đài sân Hàng Đẫy, tôi bấm đồng hồ. Một trung vệ thứ ba bước vào sân, thay cho tiền vệ tấn công duy nhất còn trụ lại. Ba mươi giây sau, tiếng la ó từ khán đài dội xuống mặt cỏ. Đến phút 89, đội bóng ấy ghi bàn từ một quả phạt góc, và ngay lập tức, mạng xã hội đổi giọng: "chiến thuật gia", "toan tính tài tình", "bản lĩnh của người cầm quân". Tôi vẫn ngồi đó, ghi lại phút vào sân của từng cầu thủ như thói quen mười mấy năm nay. Một câu hỏi cứ lặp lại trong đầu: từ khi nào việc sợ thua được gọi là tầm nhìn?

Mùa này, tôi tự tay rà danh sách ra sân mười vòng đầu của V.League 1. Sáu trong mười bốn đội khởi đầu bằng sơ đồ ba trung vệ ở ít nhất một nửa số trận. Ba mùa trước, con số ấy thấp hơn nhiều. Xu hướng lan từ nhóm đua trụ hạng cho tới vài đội có tham vọng vô địch.

Người ta kể một câu chuyện rất trơn tru: bóng đá hiện đại cần ba trung vệ để kiểm soát trung lộ, để wing-back dâng cao, để pressing tầm cao. Nghe hợp lý. Nhưng khi tôi ngồi xem lại băng hình từng trận, phần lớn các đội Việt Nam không dùng ba trung vệ để tấn công.

Họ dùng nó để giấu một lỗ hổng ở hàng thủ bốn người. Khi cặp trung vệ chính chệch choạc, khi hậu vệ cánh không theo kịp người, giải pháp nhanh nhất không phải là luyện tập, mà là nhét thêm một người vào giữa. Đấy là cách che khuyết điểm, không phải cách nâng cấp hệ thống.

Tôi lấy một ví dụ cụ thể. Ở trận đấu tôi vừa kể, đội khách chuyển từ 4-2-3-1 sang 5-3-2 từ đầu hiệp hai. Bốn mươi lăm phút đầu, họ kiểm soát bóng 52%, tung ra bảy cú sút, hai trong số đó trúng đích. Sau khi đổi sơ đồ, kiểm soát bóng tụt còn 38%, số cú sút giảm còn ba, nhưng số lần bị đối phương tiếp cận vòng cấm giảm mạnh, từ mười một xuống bốn. Đội bóng ấy không chơi hay hơn. Họ chỉ chơi an toàn hơn.

Và bàn thắng đến từ một tình huống cố định, thứ vốn chẳng liên quan gì tới sơ đồ ba trung vệ. Tôi gọi những trận như thế là 1-0-0: một bàn thắng, không bàn thua, không ý tưởng. Ba trung vệ, trong phần lớn trường hợp ở V.League, là công cụ quản trị rủi ro cá nhân của huấn luyện viên, không phải bước tiến chiến thuật của bóng đá Việt Nam.

Một huấn luyện viên đặt cược vào thế trận cởi mở có thể thua 0-3 và mất ghế sau ba vòng. Một huấn luyện viên đặt năm người trước vòng cấm có thể hòa 0-0, hòa 1-1, và giữ được công việc. Thị trường lao động của nghề cầm quân thưởng cho sự an toàn, không thưởng cho sự táo bạo. Sơ đồ ba trung vệ là tấm khiên che cho chính người vẽ ra nó.

Hãy nhìn vào cách các đội ấy phòng ngự. Một đội pressing đúng nghĩa sẽ lao lên giành lại bóng trong vòng năm đến sáu giây sau khi mất bóng. Tôi bấm đồng hồ ở nhiều trận. Phần lớn các đội Việt Nam lùi về, dựng hai hàng ngang, và chờ. Họ chấp nhận để đối phương cầm bóng ở phần sân giữa. Cách chơi đó không sai về mặt kết quả, nhưng nó ru ngủ khán giả. Người xem trả tiền để thấy đội bóng của mình muốn thắng, không phải để thấy đội bóng của mình cố không thua.

Có một chi tiết tôi luôn để ý: những đường chuyền. Một đội chơi ba trung vệ tử tế sẽ dùng hai trung vệ lệch để kéo giãn khối đội hình đối phương, rồi chuyền xuyên tuyến. Nhưng phần lớn các trận tôi xem, ba trung vệ chuyền ngang cho nhau. Bóng đi từ trái sang phải, từ phải sang trái, rồi trả về thủ môn. Số đường chuyền ngang của hàng thủ chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số đường chuyền, còn số đường chuyền xuyên tuyến đếm trên đầu ngón tay. Đấy không phải kiểm soát. Đấy là đùn đẩy trách nhiệm.

Tôi nhớ một chuyện cũ. Hồi mới vào nghề, tôi từng viết một bài gay gắt về một trận thắng 1-0, cho rằng đội bóng ấy chơi bế tắc. Một cựu huấn luyện viên nhắn cho tôi đúng một câu: "Cậu thử đếm xem đội tôi mất bóng ở đâu." Tôi đếm. Hóa ra đội của ông mất bóng chủ yếu ở phần sân đối phương, chứ không phải trước vòng cấm nhà. Đấy là dấu hiệu của một đội dám chơi. Từ đó, tôi không bao giờ đánh giá một trận đấu chỉ bằng tỷ số. Tôi đánh giá bằng vị trí mất bóng.

Một điều nữa ít người để ý: ba trung vệ làm hại chính nguồn cung cầu thủ tấn công của bóng đá Việt Nam. Khi một đội chơi với năm hậu vệ, họ cần ít nhất ba tiền vệ ở giữa để không bị hở, nghĩa là chỉ còn hai suất cho hàng công. Hai suất ấy thường được dành cho ngoại binh. Cầu thủ trẻ nội địa, những người cần được đá chính để trưởng thành, bị đẩy lên ghế dự bị hoặc ra biên.

Chúng ta đang đào tạo một thế hệ cầu thủ tấn công trong điều kiện đội bóng của họ không còn chỗ cho cầu thủ tấn công. Những mẫu cầu thủ sáng tạo như Quang Hải không sinh ra mỗi mùa. Rồi chúng ta ngồi than rằng đội tuyển quốc gia thiếu tiền đạo. Vấn đề không nằm ở học viện. Vấn đề nằm ở cách các đội bóng chuyên nghiệp bố trí đội hình mỗi cuối tuần.

Tôi có thể sai, và tôi muốn nói rõ chỗ tôi có thể sai. Bóng đá Việt Nam không có cơ sở dữ liệu công khai đủ tốt. Những con số tôi tự đếm có thể lệch, vì tôi không có công cụ theo dõi tự động như các giải lớn. Một mẫu mười vòng không đủ để khẳng định một xu hướng dài hạn.

Ba trung vệ không xấu về bản chất. Ở cấp độ đội tuyển quốc gia, khi đối đầu với những đội mạnh hơn hẳn, nó là lựa chọn hợp lý và có cơ sở. Vấn đề là cách dùng: dùng nó như vũ khí phản công khác hoàn toàn với dùng nó như chăn bông. Hiểu được vì sao một đội chọn ba trung vệ là một chuyện; biến nó thành tiêu chuẩn cho cả nền bóng đá lại là chuyện khác. Có những huấn luyện viên thực sự xây dựng lối chơi chủ động từ sơ đồ này, và họ xứng đáng được ghi nhận. Tôi phản đối cái mốt, không phản đối con người.

Vậy tôi đặt cược vào điều gì? Nếu mùa giải tiếp tục theo quỹ đạo này, tôi cho rằng các đội chơi ba trung vệ sẽ có tỷ lệ hòa cao hơn mặt bằng chung, hiệu số bàn thắng thấp, và số bàn thắng ghi được cũng thấp. Một đội muốn vô địch sẽ phải dám chơi bốn hậu vệ ở những trận họ mạnh hơn đối thủ, và chấp nhận rủi ro.

Người ta bảo tôi điên vì đoán đội dưới lên ngôi. Tôi đáp: điên là cách duy nhất để thấy tương lai. Còn nền bóng đá này, nếu cứ nấp sau năm hậu vệ, sẽ mãi ngồi chờ một tiếng vỗ tay trong sân không khán giả.