Bạo lực V-League: Khi tiếng còi không đủ sức răn đe

Đoàn Văn Hậu nhận án treo giò bốn trận sau pha vào bóng với Doãn Ngọc Tân. Đó là con số ban tổ chức đưa ra, và nó đủ khiến dư luận dậy sóng suốt vài ngày. Nhưng trong cùng khoảng thời gian ấy, ở một trận đấu khác của V-League, Tấn Sinh và Văn Sơn lần lượt có những pha truy cản nhắm thẳng vào Đình Bắc, một tiền đạo trẻ đang lên. Tôi tua lại ba góc máy, ghi vào sổ tay đúng một dòng: mùa giải này mở màn bằng những pha bóng khiến người ta bàn về thẻ đỏ nhiều hơn bàn về chiến thuật. Một chuyên gia châu Âu, trong cuộc trả lời Dân trí, gọi đó là hệ quả của một nền văn hóa bóng đá chưa được dạy từ gốc. Tôi đồng ý một nửa. Nửa còn lại, tôi muốn dành bài viết này để mổ xẻ.

Bối cảnh: một mùa giải mở màn bằng bạo lực

Người theo dõi V-League lâu năm đều biết va chạm mạnh là đặc sản của giải. Điều đáng nói là trong chặng đầu mùa giải vừa qua, các pha vào bóng thô bạo xuất hiện dày hơn bình thường. Chuyên gia trong bài phỏng vấn đưa ra hai lý do: cầu thủ đang cạnh tranh vị trí đá chính ở giai đoạn đầu mùa, và điều kiện sân bãi, thời tiết mưa nhiều làm tăng nguy cơ mất kiểm soát. Cả hai đều hợp lý, nhưng cả hai đều là yếu tố làm trầm trọng thêm, không phải nguyên nhân gốc.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở cách chuyên gia này định hình vấn đề. Ông không nói về những cầu thủ cá biệt. Ông nói về một kỹ năng bị dạy sai. Theo lập luận của ông, kỹ thuật vào bóng bằng cách trượt chân, quản lý các pha tranh chấp tay đôi, và cả ý thức tôn trọng đối thủ đều là những thứ có thể dạy được, và Việt Nam đang dạy thiếu hoặc dạy không tới nơi. Đây là điểm tôi muốn giữ lại, bởi nó chuyển câu chuyện từ chỗ trừng phạt sang chỗ giáo dục.

Chuyên gia cũng nhắc đến một chi tiết mà tôi cho là quan trọng hơn cả: các cầu thủ trẻ luôn nhìn vào đàn anh làm hình mẫu. Nếu hành vi va chạm quá mức được chấp nhận ở tầng chuyên nghiệp, nó sẽ trở thành chuẩn mực ở tầng nghiệp dư và trẻ. Ông kể rằng một số môi trường huấn luyện còn khuyến khích cầu thủ trẻ chơi hung hăng hoặc đe dọa đối thủ. Khi sự hung hăng được dạy như một kỹ năng, nó không còn là tai nạn. Nó là sản phẩm.

Cuộc trả lời này không phải lần đầu chuyên gia ấy lên tiếng trên Dân trí. Ông đã nhiều lần nhắc lại cùng một thông điệp trong các bài trả lời trước đó, điều này cho thấy vấn đề chưa được giải quyết dù đã được cảnh báo nhiều lần. Sự lặp lại ấy tự nó là một dữ liệu: khi cùng một lời cảnh báo được đưa ra nhiều năm mà kết quả không đổi, thì hệ thống đang gặp vấn đề ở khâu thực thi, không phải ở khâu nhận thức.

Phân tích: mô hình ba lớp khi đọc một pha vào bóng

Tôi làm nghề đọc trọng tài và giải mã các quyết định trên sân. Một trong những nguyên tắc tôi đặt ra cho mình là mô hình ba lớp khi đánh giá bất kỳ pha vào bóng nguy hiểm nào: kỹ thuật, ngữ cảnh thi đấu, và động cơ. Kỹ thuật trả lời câu hỏi cầu thủ có đủ khả năng kiểm soát pha bóng hay không. Ngữ cảnh trả lời câu hỏi trận đấu đang ở trạng thái nào, tỷ số ra sao, áp lực thế nào. Động cơ trả lời câu hỏi cầu thủ có chủ đích gây hại hay không.

Xét Văn Hậu: pha vào bóng với Tân thuộc loại mất kiểm soát kỹ thuật trong tình huống tranh chấp bình thường. Xét Tấn Sinh và Văn Sơn: hai pha nhắm vào cùng một cầu thủ Đình Bắc ở những thời điểm khác nhau lại là câu chuyện khác. Khi một mục tiêu bị nhắm hai lần, động cơ không còn là ngẫu nhiên. Đây là vùng mà bài phỏng vấn của chuyên gia châu Âu chưa chạm tới. Ông nói nhiều về giáo dục và kỹ năng, những điều đúng với trường hợp thứ nhất, và có phần chưa thỏa đáng với trường hợp thứ hai.

Bảng phân loại mà tôi dùng khi ngồi bàn giám sát có dạng thế này:

| Loại pha | Kỹ thuật | Ngữ cảnh | Động cơ | Khuyến nghị | |----------|----------|----------|---------|-------------| | Vào bóng thô bạo | Kém | Căng thẳng | Vô ý | Dạy lại kỹ thuật | | Truy cản chủ đích | Chấp nhận được | Chọn thời điểm | Có ý | Treo giò, tăng thời gian | | Đe dọa mục tiêu | Bình thường | Lặp lại | Có hệ thống | Xử lý nội bộ nghiêm khắc |

Việc Tấn Sinh và Văn Sơn cùng nhắm vào Đình Bắc rơi vào hàng thứ ba. Với loại này, chế tài cần khác về bản chất, không dừng ở việc khác độ dài. Một án treo giò bốn trận dành cho pha vào bóng vô ý có thể hợp lý, nhưng nếu áp cùng khung cho pha truy cản có hệ thống thì chúng ta đang dạy cho cầu thủ rằng hai hành vi khác nhau về mặt đạo đức lại chịu cùng một mức giá.

Tôi từng mắc lỗi đọc sai tên cầu thủ trên sóng trực tiếp ba lần trong một hiệp, ở tuổi hai mươi ba, dù đã chuẩn bị tài liệu dài sáu trang. Khán giả phàn nàn, biên tập viên nhắn tin nhắc. Kể từ đó tôi lập quy trình hai bước: tra theo bảng phiên âm quốc tế, nghe lại clip phát âm từ chính cầu thủ hoặc phóng viên bản địa. Quy trình ấy dạy tôi một điều về bóng đá nói chung: cái gì không được rèn thành quy trình thì sẽ lặp lại sai. Vấn đề bạo lực trên sân V-League đi theo cùng logic. Các cầu thủ không tự nhiên trở thành người vào bóng thô bạo ở tuổi hai mươi lăm. Họ được uốn nắn từ mười lăm, và nếu huấn luyện viên trẻ dạy họ rằng truy cản mạnh là cách khẳng định vị thế, thì đến khi lên chuyên nghiệp, thói quen ấy nằm trong tủy sống, rất khó tháo ra.

Chuyên gia trong bài nói về các huấn luyện viên trẻ ở Việt Nam: quá nhiều người dựa chủ yếu vào kinh nghiệm thi đấu hoặc kinh nghiệm bóng đá đường phố, thay vì bằng cấp được đào tạo bài bản. Đây là quan sát đáng suy nghĩ. Bóng đá Việt Nam đã đi qua hơn một thập kỷ chuyên nghiệp hóa, nhưng tầng đào tạo trẻ vẫn mang dấu vết của thời kỳ bán chuyên. Một huấn luyện viên từng là cầu thủ giỏi có thể truyền cảm hứng, nhưng không đương nhiên có kỹ năng sư phạm để dạy một đứa trẻ mười hai tuổi cách tranh chấp đúng luật.

Chuyên gia đặt ra một tiêu chuẩn đánh giá mà tôi cho là xác đáng: nếu các pha bóng nguy hiểm vẫn tiếp diễn bất chấp các biện pháp kỷ luật, người ta phải đặt câu hỏi về hiệu quả của hình phạt hiện hành. Ông định nghĩa mục đích của hình phạt gồm cả trừng trị lẫn phòng ngừa. Tiêu chuẩn ấy có nghĩa là tỷ lệ tái phạm mới là thước đo thật, không phải độ dài của án.

Góc nhìn trái chiều: khi giáo dục trở thành tấm khiên

Điều tôi không hoàn toàn đồng tình với chuyên gia nằm ở chỗ này: khung giáo dục từ gốc dễ trở thành tấm khiên trách nhiệm. Nếu mọi thứ đều quy về hệ thống, về huấn luyện viên trẻ, về văn hóa, thì cá nhân gây hấn có nguy cơ bị tách khỏi trách nhiệm của chính họ. Nhìn vào ba sự việc vừa qua, tôi thấy một mẫu hình khác: những cầu thủ trưởng thành, có đủ nhận thức về luật, đang chọn hành động gây hấn như một công cụ chiến thuật. Họ không phải trẻ con đang học đá bóng, họ là những người đã ký hợp đồng chuyên nghiệp, đã từng bước ra đấu trường quốc tế.

Tôi từng xây dựng một mô hình riêng để đo độ nhạy cảm của trọng tài dựa trên bốn mươi trận gần nhất, như một cách kiểm chứng cảm xúc bằng dữ liệu. Kinh nghiệm ấy dạy tôi rằng chế tài chỉ có tác dụng khi nó đủ rõ, đủ ổn định, và đủ nhanh. Ba từ khóa đó, chuyên gia cũng nhấn mạnh, nhưng mấu chốt nằm ở chữ ổn định. Nếu án treo giò cho pha vào bóng vô ý nặng hơn pha truy cản có hệ thống, cầu thủ sẽ học đúng bài học sai: rằng bạo lực có chủ đích đôi khi rẻ hơn tai nạn. Đây là loại lỗi mà VAR cũng không sửa được, bởi nó nằm ngoài phạm vi một trận đấu đơn lẻ. Nó là lỗi của guồng xử lý kỷ luật.

Vấn đề lớn hơn là đường ống đào tạo trẻ dài và chậm. Nếu Liên đoàn Bóng đá Việt Nam và Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam không thống nhất được ai chịu trách nhiệm đào tạo lại lực lượng huấn luyện viên trẻ, cải cách sẽ đứng giữa hai bên như một quả bóng không ai muốn nhận. Áp lực thắng trận trong lúc đó lại khuyến khích lối chơi quyết liệt. Một huấn luyện viên trẻ ở đội hạng ba biết rằng thăng hạng là cơm áo, người đó sẽ không dạy học trò mình chơi hiền lành. Đây là mâu thuẫn cấu trúc, không phải vấn đề đạo đức cá nhân. Mà mâu thuẫn cấu trúc thì không giải quyết bằng một án treo giò.

Có những tình huống không có đáp án đúng tuyệt đối, chỉ có người quyết định đủ dũng khí để nhận trách nhiệm. Trong trường hợp này, người cần nhận trách nhiệm không dừng ở cầu thủ trên sân, mà còn là những người ngồi trong phòng họp quyết định khung hình phạt và chương trình đào tạo.

Rút lại: điều nên thay, và điều phải kiên nhẫn

Sai lầm trên sóng trực tiếp cũng giống sai lầm trên sân: nhìn thẳng, rút kinh nghiệm, thổi còi trận tiếp theo. Câu đó tôi áp cho chính mình mỗi lần lên sóng. Với V-League, tôi nghĩ cần áp cùng nguyên tắc. Cái cần thay ngay là sự nhất quán trong khung hình phạt. Những pha truy cản có hệ thống nhắm vào một cầu thủ phải chịu mức nghiêm khắc hơn pha vào bóng vô ý, và điều đó phải được viết rõ trong quy định thay vì phán đoán tùy từng phiên họp kỷ luật. Cái cần kiên nhẫn là việc nâng chuẩn bằng cấp huấn luyện viên trẻ, bởi một thế hệ cầu thủ được dạy tử tế sẽ mất mười lăm năm mới chín.

Người ta nhớ những bàn thắng; tôi nhớ những tiếng còi đã bảo vệ chúng. Khán giả V-League nhớ pha va chạm của Văn Hậu, nhưng có lẽ sẽ sớm quên tên những trọng tài đã rút thẻ đúng lúc trong những trận ít tiếng vang. Công bằng trên sân không tự đến từ một nghị quyết. Nó đến từ từng vòng đấu, từng quyết định nhỏ, được lặp đủ lâu để thành chuẩn mực. Dữ liệu không thổi còi, nhưng nó thắp sáng những góc mà mắt thường bỏ sót, và tôi muốn nhìn thấy V-League công khai một bảng theo dõi tái phạm vi phạm theo từng vòng đấu, không phải để hành chính, mà để chính khán giả kiểm chứng xem các án treo giò có thật sự ngăn được pha bóng tiếp theo hay chỉ là nghi lễ sau mỗi trận.