ASIAD 20 ngày 25/9: Hai trận tứ kết bóng đá và bài toán chuyển hóa huy chương của đoàn Việt Nam

Trận tứ kết bóng đá nữ Việt Nam - Trung Quốc được ấn định lúc 13 giờ. Bốn tiếng rưỡi sau, lúc 17 giờ 30, U23 Việt Nam bước vào cuộc đối đầu với U23 Hàn Quốc. Cùng một ngày, cùng một sân chơi ASIAD 20 tại Aichi - Nagoya. Đó là phần lịch thi đấu mà ai cũng đọc được. Phần câu chuyện thật nằm ở một con số khác, ít được nhắc hơn trong các bản tin buổi sáng: đoàn thể thao Việt Nam bước vào ngày 25/9 với đúng 1 huy chương vàng, 1 bạc và 15 đồng. Tôi vẫn giữ thói quen cũ từ những năm lập bảng dữ liệu chuyển nhượng cho các đội bóng Trung Quốc: khi một con số xuất hiện, việc đầu tiên là đặt nó cạnh các con số khác để xem nó kể câu chuyện gì. Ở đây, câu chuyện là thế này: 15 trên 17 huy chương của đoàn là đồng. Tỷ lệ chuyển hóa vàng chỉ ở mức 1/17. Đó không phải con số của một nền thể thao yếu về tham dự, mà là con số của một nền thể thao vẫn còn kẹt ở bậc cửa cuối cùng. Bối cảnh ngày 25/9 được dựng lên từ hai mảng hoàn toàn khác nhau. Mảng thứ nhất là các trận chung kết và bán kết mang tính kỹ thuật: canoeing K2 500m nam, bơi 400m tự do nam, bắn súng 10m súng ngắn hỗn hợp, cử tạ W57kg, thể dục dụng cụ nhảy ngựa nam, rowing, karate kata, điền kinh 4x400m hỗn hợp. Mảng thứ hai là bóng đá, với hai trận knock-out được xếp vào khung giờ vàng của truyền hình. Ở mảng kỹ thuật, buổi sáng 25/9 mang về hai suất vào chung kết và một thất bại rõ ràng. Thuyền đôi nam K2 500m vượt qua bán kết với thành tích 1 phút 38 giây 449, xếp thứ ba, đủ để vào chung kết. Bơi 400m tự do nam cũng có vé chung kết với các mốc 3 phút 50 giây 65 và 3 phút 51 giây 88, lần lượt xếp thứ ba và thứ tư ở lượt bơi thứ hai. Còn bắn súng 10m súng ngắn hỗn hợp thì dừng bước: 578 điểm, xếp thứ sáu, không vào được vòng tranh huy chương. Điều đáng chú ý là bắn súng vốn được xem là mỏ vàng quen thuộc của thể thao Việt Nam ở đấu trường châu lục. Cùng một ngày, Trịnh Thu Vinh vừa giành đồng ở nội dung 10m súng ngắn đồng đội nữ, lại không thể đi tiếp ở nội dung hỗn hợp. Hiện tượng một xạ thủ đạt gần đỉnh phong độ ở thể thức này nhưng hụt ở thể thức khác thường phản ánh sai số đồng bộ với người bắn cặp, chứ không phải sự sụp đổ phong độ. Nhưng dù lý giải thế nào, một kênh vàng dự phòng của đoàn đã khép lại ngay trong buổi sáng. Số liệu không biết nói dối, nhưng người đưa số liệu thì có. Và trong trường hợp này, con số 578 điểm là thật, còn kỳ vọng đặt vào nó thì đã sai từ trước. Bước sang mảng bóng đá, mọi thứ lại nằm ở phía ngược lại: không có dữ liệu nào để phân tích, chỉ có lịch thi đấu. Đội tuyển nữ Việt Nam gặp Trung Quốc lúc 13 giờ. U23 Việt Nam gặp U23 Hàn Quốc lúc 17 giờ 30. Không đội hình, không danh sách cầu thủ quá tuổi, không thông tin chuẩn bị. Đây là điểm mù lớn nhất của bản tin buổi sáng, và cũng là điều dễ hiểu với một bản tin tổng hợp từ đoàn thể thao. Từ góc nhìn cấu trúc giải, cả hai trận đều là những nhiệm vụ đối đầu với đối thủ có nền tảng cao hơn. Bóng đá nam ASIAD vận hành theo cơ chế U23 cộng một số suất quá tuổi, và chính cơ chế này mới là biến số quyết định, không phải chiến thuật trong trận. Việc các câu lạc bộ V.League có nhả người hay không, nhả ai, vào thời điểm nào, quan trọng hơn mọi điều chỉnh trên sa bàn. Bởi lẽ ASIAD không nằm trong lịch thi đấu quốc tế bắt buộc của FIFA, nên việc nhả quân là thiện chí của câu lạc bộ, không phải nghĩa vụ. Nói cách khác, nếu U23 Việt Nam bước vào trận với Hàn Quốc mà thiếu một vài gương mặt tốt nhất, câu chuyện không nằm ở phong độ, mà nằm ở phòng họp giữa liên đoàn và câu lạc bộ. Tôi từng viết nhiều lần rằng hợp đồng chỉ đẹp trên giấy, còn giá trị thật nằm ở phòng họp kín. Ở đây cũng vậy: danh sách đội tuyển chỉ đẹp trên giấy, còn sức mạnh thật nằm ở việc ai thực sự được ra sân. Với bóng đá nữ, câu chuyện lại khác về bản chất. Đây là mảng mang tính đại diện cao nhất của bóng đá Việt Nam trên đấu trường quốc tế, và vì thế mà mức độ rủi ro danh tiếng cũng cao hơn. Một thất bại nặng trước Trung Quốc sẽ mở lại cuộc tranh luận về khoảng cách với nhóm đầu châu Á. Một màn trình diễn cạnh tranh, kể cả khi không thắng, lại được xem là thành công. Đây là bất đối xứng trong cách đánh giá, và nó có thật. Có một chi tiết ít ai để ý trong bảng huy chương buổi sáng: hai huy chương đồng trong danh sách không được liệt kê đầy đủ, khi bản tin nêu tổng số 15 đồng nhưng chỉ điểm tên 13 nội dung. Với người làm dữ liệu, đó là lỗi cần đối chiếu chứ không phải lỗi để bỏ qua. Tôi không ngồi trên khán đài, tôi ngồi ở hành lang nơi các cuộc gọi được thực hiện, và ở đó, người ta không bao giờ chấp nhận một bảng số liệu tự mâu thuẫn. Quay lại bức tranh lớn. Đoàn Việt Nam tại ASIAD 20 đang cho thấy một mô hình quen thuộc: có mặt ở rất nhiều vòng cuối, nhưng ít chuyển hóa thành vàng. Đây là vấn đề của hệ thống huấn luyện đỉnh cao, không phải của riêng một môn. Bắn súng, rowing, karate, cử tạ, những môn từng mang về vàng, năm nay đóng góp chủ yếu là đồng. Một tấm vàng đến từ kata đồng đội nữ, một tấm bạc từ wushu hạng 56kg nam. Phần còn lại là những lần dừng chân ở bán kết. Cuộc đua huy chương vàng của đoàn giờ dồn vào các trận chung kết trong ngày: canoeing K2 500m, cử tạ W57kg, thể dục dụng cụ nhảy ngựa nam. Đây là những cơ hội có thật, nhưng cũng là những cơ hội mong manh, bởi suất vào chung kết không đồng nghĩa với suất tranh huy chương. Một thuyền về đích thứ ba ở bán kết với 1 phút 38 giây 449 là thành tích vượt qua vòng loại, chưa phải thành tích đua huy chương. Tương tự, các mốc 3 phút 50 giây và 3 phút 51 giây ở 400m tự do đủ để vào chung kết, nhưng mặt bằng huy chương châu Á ở nội dung này thường nhanh hơn đáng kể. Đó là điểm cần tách bạch: vào chung kết và tranh huy chương là hai việc khác nhau. Sự nhập nhằng giữa hai khái niệm này chính là nguồn gốc của phần lớn thất vọng trong các kỳ đại hội. Về phía bóng đá, điều đáng theo dõi không chỉ là kết quả, mà là cách kết quả được tạo ra. Knock-out là thể thức một trận, nơi biên độ sai số bị nén lại và một tình huống cố định có thể quyết định tất cả. Điều đó khiến việc đánh giá thực lực qua kết quả trở nên rủi ro hơn bình thường, theo cả hai chiều. Một thất bại sát nút không có nghĩa là khoảng cách lớn. Một chiến thắng may mắn cũng không có nghĩa là đã thu hẹp. Có một góc nhìn cần được nói thẳng. Với bóng đá nam, một màn trình diễn cạnh tranh trước Hàn Quốc là cửa sổ thị trường thật sự cho cầu thủ Việt Nam, nơi các tuyển trạch viên K League và J.League theo dõi. Giá trị chuyển nhượng của một cầu thủ không tăng nhờ danh hiệu tập thể, mà tăng nhờ những trận đấu mà người ta thấy được anh ta đứng vững trước đối thủ mạnh hơn. Ngược lại, một thất bại toàn diện sẽ khép lại kênh quan sát đó trong chu kỳ này. Trong khi đó, với bóng đá nữ, giá trị tạo ra mang tính thể chế nhiều hơn là chuyển nhượng. Thị trường chuyển nhượng bóng đá nữ khu vực còn mỏng, nên thành tích ở ASIAD chủ yếu nuôi dưỡng niềm tin của nhà tài trợ và sự ổn định của nguồn lực liên đoàn. Đó là lý do vì sao một trận đấu của đội nữ lại có sức nặng khác với một trận của đội nam, dù cùng là tứ kết. Khung giờ 13 giờ đến 19 giờ 30 hôm nay sẽ quyết định phần lớn cảm xúc của cả ngày thi đấu. Mọi kết quả buổi sáng, dù tích cực hay tiêu cực, đều có nguy cơ bị lu mờ bởi hai trận bóng đá. Đó là quy luật của dòng chảy truyền thông, không phải sự bất công với các môn khác. Đoàn thể thao Việt Nam rời buổi sáng 25/9 với hai suất chung kết mới, một kênh huy chương vàng khép lại, và một bảng huy chương cần được đối chiếu lại. Phía trước là hai trận knock-out với hai đối thủ ở đẳng cấp cao hơn. Nếu mục tiêu là vàng, thì các trận chung kết kỹ thuật trong ngày là cơ hội thật. Nếu mục tiêu là học cách đứng vững ở vòng cuối, thì hai trận bóng đá mới là bài kiểm tra thật. Câu hỏi tôi tự đặt ra, và cũng đặt cho bất kỳ ai đang theo dõi: một đoàn thể thao có thể lặp lại việc vào đến bán kết và chung kết nhiều năm liền, nhưng chỉ chuyển hóa được một phần nhỏ thành vàng. Vậy nút thắt nằm ở khâu huấn luyện đỉnh cao, ở khâu tâm lý thi đấu, hay ở khâu tổ chức lực lượng? Con số 15 đồng trên 17 huy chương là câu trả lời sớm. Nhưng nó cũng là câu hỏi còn để ngỏ cho những ngày tiếp theo của ASIAD 20.