Chín chiều phân tích, không một dòng dữ liệu: lỗ hổng lớn nhất của esports nằm ở khâu nhập liệu

2 giờ 14 phút sáng, tôi mở một tệp phân tích dài chín mục. Mục một: patch và meta. Mục hai: hệ thống giải đấu và thể thức. Mục ba: đội và tuyển thủ. Mục bốn: cục diện khu vực. Mục năm: tài chính câu lạc bộ. Mục sáu: luật lệ và quản trị. Mục bảy: hồ sơ rủi ro. Mục tám: câu chuyện truyền thông và kỳ vọng. Mục chín: truyền dẫn của toàn ngành.

Chín mục. Không một con số. Không một tên tựa game. Không một tên đội, tên tuyển thủ, tên giải đấu, mốc thời gian. Mỗi ô trong bảng đều ghi đúng một câu giống nhau: không đủ thông tin, không thể đánh giá.

Người ta gọi đó là ảo tưởng; tôi gọi đó là giả thuyết cần kiểm chứng. Nhưng thứ tôi cầm trên tay đêm nay không phải ảo tưởng. Đó là một bộ khung được thiết kế để mổ xẻ patch, thể thức, đội hình, tài chính, luật lệ, rủi ro, truyền thông và chuỗi truyền dẫn của cả một ngành công nghiệp — rồi nó trả về số không tuyệt đối.

Phản ứng đầu tiên của tôi, sau bốn năm cầm súng dữ liệu đi bắn hạ những bài bình luận cảm tính, là cười. Không phải vì nó buồn cười. Mà vì nó quá quen.

Ngành công nghiệp của những bảng biểu

Esports đã bán xong câu chuyện về chính mình từ lâu. Khán giả hôm nay xem một trận chung kết thế giới Liên Minh Huyền Thoại và thấy trên màn hình: chênh lệch vàng, chỉ số lính, tầm nhìn mỗi phút, sát thương mỗi phút, chênh lệch lính ở phút 15, tỉ lệ thắng sau khi ăn Rồng Ngàn Tuổi. Xem một trận CS2 và thấy rating, ADR, KAST, tỉ lệ thắng ở vòng mua súng yếu. Xem Dota 2 và thấy GPM, XPM, net worth, thời điểm lên ngôi.

Không ai phản đối điều đó. Bảng số là thứ khiến một trận đấu trông nghiêm túc.

Nhưng có một khoảng cách mà rất ít người trong ngành chịu nói ra: khoảng cách giữa số liệu được hiển thị và số liệu được kiểm chứng. Một lớp đồ hoạ trên sóng truyền hình là sản phẩm của một nhà cung cấp dữ liệu duy nhất, thường là đối tác chính thức của ban tổ chức, thường không công bố phương pháp luận, thường không có ai kiểm tra chéo. Nó trông giống khoa học vì nó được trình bày như khoa học.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi từng ngồi đối chiếu số liệu của ba nhà cung cấp khác nhau cho cùng một trận tại một giải khu vực Đông Nam Á. Ba kết quả cho chỉ số tầm nhìn mỗi phút. Chênh nhau 14%. Không ai trong ba bên sai về mặt kỹ thuật, vì không ai công bố định nghĩa "tầm nhìn mỗi phút" của mình gồm những gì.

Tôi từng nghe một huấn luyện viên phân tích nói rằng chỉ số quan trọng nhất trong phòng họp không nằm trên sóng truyền hình. Nó nằm trong một bảng tính nội bộ, do chính đội ngũ của anh ta dựng, và không ai ngoài đội được xem. Ngành này công khai những chỉ số dễ đo và giữ kín những chỉ số thực sự quyết định.

Từ Faker đến s1mple đến ZywOo, mọi huyền thoại của ngành này đều được dựng bằng một câu chuyện trước khi được dựng bằng một bảng số. Thị trường chuyển nhượng là sân chơi của tin đồn, không phải của sự thật. Thị trường phân tích cũng vậy.

Chín chiều sụp cùng lúc vì một dòng thiếu

Đây là phần khiến tôi ngồi lại đến gần sáng.

Bộ khung chín chiều đó không hỏng vì thiếu dữ liệu. Nó hỏng vì thiếu một thứ duy nhất: tên tựa game.

Một báo cáo không có tên tựa game chỉ là một biểu mẫu. Tôi viết câu đó vào sổ tay lúc 3 giờ sáng.

Lý do rất cụ thể, và nó là lý do kỹ thuật chứ không phải lý do triết học. Logic cạnh tranh của esports không chuyển được từ tựa game này sang tựa game khác.

Nhịp patch trước tiên. Riot Games đẩy bản cập nhật lớn hai tuần một lần, và một bản cập nhật có thể xoá sổ một vị tướng đường trên khỏi đấu trường chuyên nghiệp trong ba tuần. Valve cập nhật Dota 2 theo nhịp thưa hơn nhiều, có năm chỉ vài lần, nhưng mỗi lần là một lần đổi luật chơi. Tencent vận hành Honor of Kings theo mùa giải và theo máy chủ khu vực. Blizzard từng vận hành StarCraft II theo chu kỳ thiết kế hoàn toàn khác. Một phân tích patch viết cho Riot đem áp vào Valve là vô nghĩa, và ngược lại.

Thể thức tiếp theo. Vòng bảng BO1 tạo ra tỉ lệ upset cao hơn hẳn BO3, và BO5 gần như triệt tiêu yếu tố may mắn trong một chuỗi. Không biết thể thức thì không thể nói gì về việc một đội yếu thắng có phải nhờ may mắn hay không. Đó chính là câu hỏi tôi theo đuổi suốt bốn năm.

Quy mô đội hình. Liên Minh Huyền Thoại và Valorant thi đấu năm người. CS2 năm người nhưng có hệ thống thay người giữa trận. Dota 2 năm người với độ linh hoạt vai trò cao hơn hẳn. Cùng một chỉ số "độ sâu đội hình" mang nghĩa khác nhau ở từng tựa game, và mang nghĩa khác nhau ở từng khu vực.

Tài chính. Giá suất tham dự giải nhượng quyền của một giải lớn tại Trung Quốc từng được báo chí trong ngành nhắc tới ở mức hàng trăm triệu nhân dân tệ. Cơ chế chia doanh thu vật phẩm trang trí chỉ tồn tại ở những tựa game do nhà phát hành vận hành trực tiếp. Giải đấu bên thứ ba ở Đông Nam Á vận hành theo mô hình khác hẳn: tiền thưởng đến muộn, hợp đồng ngắn, đội tuyển sống bằng tiền tài trợ từng giải.

Luật lệ. Riot, Valve, Tencent và Blizzard có bốn hệ thống quản trị khác nhau, bốn cách xử lý vi phạm liêm chính thi đấu khác nhau, và không có cơ quan trọng tài độc lập nào đứng trên cả bốn. Nhà phát hành vừa đặt luật, vừa tổ chức giải, vừa là bên hưởng lợi thương mại. Đây là đặc điểm cấu trúc của ngành, và nó khiến mọi phân tích tuân thủ trở thành phân tích về thiện chí của một bên nắm quyền lực tuyệt đối.

Cục diện khu vực cũng vậy. Sức mạnh của một khu vực chỉ có nghĩa trong khuôn khổ một tựa game cụ thể. Một khu vực từng thống trị Dota 2 không đương nhiên thống trị CS2. Một khu vực mạnh ở Liên Minh Huyền Thoại không đương nhiên có chỗ đứng ở Valorant. Và ở Đông Nam Á, nơi các đội tuyển Việt Nam liên tục phải cạnh tranh suất dự giải quốc tế với Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan, việc không xác định được tựa game đồng nghĩa với việc không thể nói một câu nào về đường đi của tài năng trẻ.

Không có tên tựa game, cả chín chiều trên sụp cùng lúc. Không phải vì người phân tích lười. Mà vì esports là một thuật ngữ chỉ ngành, không phải một môn thể thao.

Và đây là chỗ tôi muốn bạn khó chịu.

Cái tệp rỗng đó trung thực hơn phần lớn nội dung bạn đọc mỗi ngày

Có một phiên bản khác của câu chuyện này. Trong phiên bản đó, người viết không để ô nào trống. Họ điền vào. Họ đoán.

Họ viết "đội A nhỉnh hơn về độ sâu đội hình" mà không có danh sách dự bị. Họ viết "bản patch này thiên về đấu sớm" mà không có tỉ lệ chọn tướng. Họ viết "câu lạc bộ đang gặp khó khăn tài chính" mà không có một con số lương nào. Họ viết về "phong độ đi xuống" mà không có mốc so sánh.

Tệp rỗng kia ít nhất còn nói với bạn một điều: nó không biết.

Và đây mới là phần nguy hiểm nhất, phần tôi muốn mọi người trong ngành đọc hai lần: khi một hệ thống ghi "không đánh giá", người đọc luôn dịch thành "không có rủi ro". Ô trống không được đọc là ô trống. Nó được đọc là ô sạch.

Trong một báo cáo rủi ro, sự im lặng không phải giấy chứng nhận sức khoẻ. Nó là một khoảng trống chưa được lấp. Nhưng mắt người đọc không phân biệt được hai thứ đó, và đó là lý do những câu chuyện nợ lương, những vụ dàn xếp tỉ số, những hợp đồng mua đứt có nghĩa vụ bị phát hiện muộn hơn nhiều so với lúc chúng bắt đầu.

Tôi từng theo dõi một đội tuyển trẻ ở khu vực phía Nam. Sáu tháng trước khi mọi thứ vỡ ra, không có bài báo nào về họ. Không phải vì không có chuyện gì xảy ra. Mà vì không ai được giao nhiệm vụ kiểm tra.

Văn hóa thể thao nằm ở chỗ bạn chọn ghét ai, không phải ở khán đài. Và một nền văn hóa thể thao chỉ đọc bảng số mà không bao giờ hỏi bảng số đến từ đâu thì sẽ luôn là nền văn hóa bị dắt mũi.

Tôi có thể sai ở đâu

Một tệp rỗng không chứng minh được điều gì về cả một ngành. Đây là chỗ tôi phải tự bắn vào chân mình trước khi ai đó làm hộ.

Khả năng thứ nhất: đây chỉ là một lỗi kỹ thuật ở khâu nhập liệu. Văn bản gốc bị cắt cụt, hoặc không được truyền vào hệ thống, và toàn bộ chín chiều trả về số không vì một dòng lệnh sai. Nếu vậy, tôi đang dựng một luận điểm lớn từ một sự cố nhỏ. Đó là kiểu sai lầm tôi đã phạm ít nhất hai lần trong sự nghiệp, và cả hai lần tôi đều mất ba tuần để nhận ra.

Khả năng thứ hai: tài liệu gốc thực chất không phải bài phân tích, mà là một thứ không thể phân tích được — một thư viện ảnh, một video nhúng, một bài quảng cáo, một đoạn trả tiền để đọc. Trong trường hợp đó, tệp rỗng là kết quả đúng, và bài viết này đang mổ xẻ một cái bóng.

Khả năng thứ ba, và là khả năng tôi sợ nhất: ngành này đã quá quen với việc điền vào chỗ trống đến mức một tệp để trống bị coi là lỗi, chứ không phải là tiêu chuẩn tối thiểu. Nếu đúng như vậy thì vấn đề không nằm ở khâu nhập liệu. Nó nằm ở khâu kỳ vọng.

Tôi viết bài này để bạn cãi tôi, không phải để bạn đồng ý.

Điều có thể kiểm chứng

Dự đoán của tôi, có mốc và có thể kiểm tra: trong vòng mười hai tháng tới, ít nhất một giải đấu khu vực cấp cao sẽ công bố quy chuẩn bắt buộc về nguồn gốc số liệu chính thức — không phải định dạng tệp, mà là định nghĩa chỉ số kèm ngày cập nhật và tên bên cung cấp. Nếu điều đó không xảy ra, tôi sẽ là người đầu tiên viết lại bài này từ đầu.

Còn nếu bạn muốn đi tiếp, hãy bắt đầu từ chỗ tôi bắt đầu. Lần tới khi bạn đọc một bài phân tích có bảng số, hỏi một câu duy nhất: số liệu này đến từ đâu, và ai đã kiểm tra nó.

Nếu không ai trả lời được, thì đó cũng là một dạng câu trả lời.