Sân vận động bóng bầu dục và làng Olympic ở Islamabad: Khi thể thao trở thành hồ sơ pháp lý tại tòa án

Vào một buổi sáng tháng Giêng tại Islamabad, trong phòng xử án của Tòa án Cấp cao Islamabad (IHC), hai vị thẩm phán — Justice Inaam Ameen Minhas và Justice Shah Rukh Arjumand — đã ngồi vào ghế chủ tọa của một hội đồng xét xử phúc thẩm nội bộ. Trước mặt họ là một khu đất ở Khu III, thuộc Sector D-12 và làng Shah Allah Ditta, nơi được quy hoạch để trở thành một sân vận động cricket quốc tế — và theo đề xuất mở rộng sau đó, là cả một Làng Olympic bao gồm một sân bóng bầu dục, một sân khúc côn cầu và nhiều cơ sở thể thao khác. Đây không phải là một trận đấu. Đây là một vụ kiện. Câu chuyện bắt đầu từ một đơn thư của các cá nhân — trong đó có Hamid Nawaz và Muhammad Khurram Javed — phản đối kế hoạch xây dựng sân vận động cricket quốc tế. Đơn thư đã bị bác bỏ ở cấp xét xử đơn phương. Nhưng thay vì dừng lại, các bên kháng cáo lên hội đồng xét xử gồm hai thẩm phán, mở ra một vòng pháp lý mới với sức nặng lớn hơn. Tòa án đã phát đi thông báo tới một loạt bị đơn: chính phủ liên bang, Ủy ban Cricket Pakistan (PCB), Cơ quan Phát triển Thủ đô (CDA), Tổng ủy viên Islamabad, Bộ Biến đổi Khí hậu và Ủy ban Quản lý Động vật Hoang dã Islamabad (IWMB). Khi một tòa án phát thông báo tới sáu cơ quan cấp cao như vậy, đó không còn là một khiếu nại hành chính đơn thuần. Đó là tín hiệu rằng hội đồng xét xử coi hồ sơ này là "có thể tranh luận" — tức là không hề viển vông. Ở góc độ chuyên môn, tôi đã dành nhiều năm theo dõi cách các dự án thể thao vận hành từ bên trong: từ bãi tập, phòng thay đồ, đến những cuộc họp ban lãnh đạo. Và tôi học được một điều — những quyết định thực sự định hình một dự án thể thao hiếm khi nằm trên sân cỏ. Chúng nằm trong các thủ tục phê duyệt, trong biên bản đấu thầu, trong những dòng chữ nhỏ về quy hoạch sử dụng đất. Vụ việc ở Islamabad là một minh chứng gần như nguyên mẫu cho điều đó. Điều đáng chú ý đầu tiên nằm ở đối tượng của đơn thư. Các nguyên đơn không chỉ phản đối việc xây sân vận động. Họ yêu cầu tuyên bố toàn bộ quy trình đấu thầu điện tử và các thủ tục mua sắm liên quan là bất hợp pháp và phải bị hủy bỏ. Đây là một thách thức về tính hợp pháp của thủ tục mua sắm công, không phải là một tranh chấp về giá trị đồng tiền hay nhu cầu thể thao của thành phố. Trong phân tích thể thao chuyên sâu, một tình huống như thế này thường được xếp vào loại rủi ro pháp lý và quản trị. Nhưng điều thú vị là ở chỗ: đối tượng của tranh chấp không phải là một cầu thủ, một huấn luyện viên, hay một chiến thuật. Đối tượng là một quy trình hành chính — từ khâu phân bổ đất đến khâu phê duyệt môi trường và đấu thầu. Các nguyên đơn đưa ra lập luận về tác động môi trường. Họ nói về tổn hại đến hệ sinh thái, về động vật hoang dã, về đa dạng sinh học. Họ viện dẫn các nghĩa vụ pháp lý quốc tế, bao gồm cả Hiến chương Liên Hợp Quốc. Ở góc độ pháp lý thuần túy, việc viện dẫn Hiến chương Liên Hợp Quốc cho một vấn đề sử dụng đất là một móc nối rộng và có thể sẽ bị tòa án thu hẹp hoặc kiểm tra kỹ lưỡng. Nhưng về mặt chiến lược, nó cho thấy các nguyên đơn đang cố gắng nâng tầm vụ việc từ một tranh chấp địa phương lên một vấn đề có tính nguyên tắc quốc tế. Có một chi tiết mà tôi cho là quan trọng hơn cả trong toàn bộ hồ sơ: khu đất nằm ở Khu III. Ở Islamabad, Khu III là một phân loại sử dụng đất thường chịu những hạn chế phát triển đặc thù. Việc chuyển đổi một khu vực như vậy thành khu phức hợp thể thao đòi hỏi không chỉ sự chấp thuận của chính quyền địa phương, mà còn phải chứng minh rằng việc thay đổi mục đích sử dụng đất là phù hợp với quy hoạch tổng thể. Chưa có bất kỳ bên nào cáo buộc tham nhũng một cách công khai trong văn bản. Nhưng bản thân việc đưa quy trình đấu thầu điện tử và các thủ tục mua sắm ra tòa án đã ngầm chứa một nghi vấn về tính minh bạch của quy trình. Trong các dự án cơ sở hạ tầng thể thao quy mô lớn, đây thường là điểm yếu chí mạng. Bởi vì nếu tòa án phát hiện ra một sai sót về thủ tục, toàn bộ quá trình từ phân bổ đất đến đấu thầu có thể bị đặt lại từ đầu. Một điều khác cần lưu ý: dự án ban đầu chỉ là một sân vận động cricket. Sau đó nó được mở rộng thành một Làng Olympic với sân bóng bầu dục, sân khúc côn cầu và các cơ sở thể thao khác. Việc mở rộng quy mô như vậy thường kéo theo sự gia tăng đáng kể về vốn đầu tư, và do đó làm tăng mức độ giám sát của công luận đối với việc sử dụng ngân sách công. Nhưng trong hồ sơ này, không có bất kỳ con số tài chính cụ thể nào được công bố. Không có tổng mức đầu tư, không có cơ cấu vốn, không có nguồn tài trợ được nêu rõ. Sự im lặng về mặt tài chính trong một dự án quy mô như vậy, tự nó đã là một thông tin đáng để theo dõi. Khi tôi theo dõi các dự án thể thao từ bên trong qua nhiều năm, tôi nhận ra một mô thức lặp đi lặp lại: các tranh chấp pháp lý thường không giết chết dự án ngay lập tức. Chúng giết chết dự án bằng sự chậm trễ. Một dự án bị đưa ra tòa là một dự án bị đóng băng một phần. Các nhà đầu tư chờ đợi. Các nhà thầu chờ đợi. Các cơ quan phê duyệt chờ đợi. Và trong lúc chờ đợi, chi phí cơ hội tích lũy theo từng ngày. Đối với bóng đá Pakistan, tác động trực tiếp là rất nhỏ và mang tính thứ cấp. Sân bóng bầu dục trong đề xuất Làng Olympic chỉ là một thành phần trong một tổ hợp thể thao đa năng. Nếu dự án được xây dựng, nó có thể làm tăng nguồn cung cơ sở vật chất thể thao đa năng ở khu vực Islamabad — một tín hiệu mang tính cấu trúc trung và dài hạn. Nhưng hiện tại, tác động chủ yếu là một tín hiệu về sự chậm trễ tiềm tàng. Tuy nhiên, có một khía cạnh mà tôi cho là đáng suy ngẫm hơn cả. Vụ việc này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong ngành thể thao toàn cầu: sự chuyển dịch từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng thể thao như một biểu tượng quốc gia sang việc xây dựng nó như một đối tượng của trách nhiệm giải trình công. Ở nhiều quốc gia, các dự án sân vận động lớn từng là niềm tự hào không thể tranh cãi. Bây giờ, chúng thường xuyên trở thành mục tiêu của các vụ kiện về môi trường, về thủ tục đấu thầu, về quyền sử dụng đất. Điều này không nhất thiết là xấu. Nó có nghĩa là thể thao đang trở thành một phần của hệ thống quản trị công minh bạch hơn. Nhưng nó cũng có nghĩa là các liên đoàn thể thao và chính quyền địa phương cần phải chuẩn bị cho một thực tế mới: rằng một dự án sân vận động sẽ không còn chỉ được đánh giá bằng sức chứa khán đài, mà còn bằng chất lượng của hồ sơ môi trường và tính minh bạch của quy trình mua sắm. Ở Việt Nam, nơi tôi sinh ra, và ở Hàn Quốc, nơi tôi làm việc, tôi đã chứng kiến những dự án thể thao bị đình trệ vì những lý do tương tự. Một sân vận động bị chậm tiến độ vì thiếu đánh giá tác động môi trường. Một khu phức hợp thể thao bị điều chỉnh quy hoạch vì tranh chấp đất đai. Những câu chuyện này không nằm trên mặt báo thể thao. Chúng nằm ở các trang pháp luật và kinh tế. Và đó là lý do tại sao tôi luôn tin rằng người viết về thể thao không nên chỉ nhìn vào sân cỏ. Nhịp trống im lặng nhất lại là nhịp dẫn dắt cả trận đấu. Trong trường hợp này, nhịp trống im lặng đang vang lên trong một phòng xử án ở Islamabad, nơi hai vị thẩm phán đang lật từng trang hồ sơ về một khu đất, một quy trình đấu thầu, và một giấc mơ thể thao chưa biết có thành hiện thực hay không. Tôi ghi chép từ phía sau hàng rào, nơi không đèn flash nào với tới. Và từ phía sau hàng rào đó, tôi thấy một điều mà ít người để ý: cuộc chiến thực sự của thể thao đôi khi không diễn ra trên sân, mà trong những văn bản pháp lý dài hàng trăm trang, nơi một dấu phẩy sai vị trí có thể làm sụp đổ cả một dự án. Họ trao tôi quyền vào phòng thay đồ, nhưng điều họ giữ lại là cách họ thay băng đội trưởng. Ở Islamabad, điều họ giữ lại là các điều khoản trong hợp đồng đấu thầu, là biên bản phê duyệt môi trường, là những cuộc họp không có mặt báo chí. Và chính những điều được giữ lại đó mới là câu chuyện thực sự. Ba năm sau ngày World Cup, tôi vẫn thấy mùi cỏ vương trên giày của họ. Nhưng ở Islamabad, tôi không ngửi thấy mùi cỏ. Tôi ngửi thấy mùi giấy tờ, mùi mực in, và mùi của một quy trình đang chờ phán quyết. Phòng thay đồ trống không phải hết người, mà hết hơi thở đồng đội. Một sân vận động chưa được xây không phải vì thiếu tiền, mà vì thiếu sự đồng thuận về cách nó được phê duyệt. Và một dự án thể thao bị đưa ra tòa không phải là dấu chấm hết — nó là một dấu phẩy dài, chờ đợi một phán quyết để biết mình sẽ tiếp tục hay dừng lại. Tín hiệu tiếp theo cần theo dõi không nằm ở bảng tỷ số. Nó nằm ở lịch xét xử của Tòa án Cấp cao Islamabad, ở các văn bản trả lời của chính phủ liên bang, PCB, CDA và IWMB, và ở bất kỳ lệnh tạm thời nào mà hội đồng xét xử có thể ban hành. Nếu tòa án yêu cầu một đánh giá tác động môi trường mới, dự án sẽ bị đẩy lùi thêm nhiều tháng. Nếu tòa án phát hiện sai sót trong quy trình đấu thầu điện tử, toàn bộ quá trình mua sắm có thể phải bắt đầu lại. Và nếu dự án cuối cùng được thông qua, nó sẽ không chỉ là một sân vận động cricket. Nó sẽ là một bài học về cách thể thao, pháp luật và môi trường va chạm vào nhau trong một thế giới ngày càng phức tạp. Một bài học mà những người làm thể thao chuyên nghiệp như tôi không thể bỏ qua. Người giữ nhịp không chạy nhanh nhất, nhưng biết chính xác khi nào trống phải vang. Trong vụ việc này, người giữ nhịp không phải là một cầu thủ. Đó là một thẩm phán. Và nhịp trống mà ông ấy gõ sẽ quyết định nhịp điệu của cả một dự án thể thao quốc gia. Tôi đã thấy họ khóc trong im lặng nhiều hơn trên sóng truyền hình. Và ở Islamabad, tôi thấy một dự án thể thao đang khóc trong im lặng — không phải vì thất bại trên sân, mà vì những thủ tục chưa được hoàn tất. Liệu tiếng khóc đó có được lắng nghe, hay sẽ bị nhấn chìm trong tiếng ồn của các phiên xử tiếp theo?