Trọng tài VAR người Tây Ban Nha bắt derby Trabzonspor – Galatasaray: Khi đường kẻ được kẻ bởi người ngoài biên giới

Ngày thi đấu thứ sáu của Trendyol Süper Lig, trận derby giữa Trabzonspor và Galatasaray, tôi đọc thông báo phân công của Liên đoàn Bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ (TFF) và dừng lại ở một dòng chữ không có gì ồn ào: trọng tài VAR sẽ là Guillermo Cuadra Fernandez, đến từ Liên đoàn Bóng đá Hoàng gia Tây Ban Nha (RFEF). Một cái tên Tây Ban Nha đứng sau màn hình ở một trận derby Thổ Nhĩ Kỳ. Không có cầu thủ nào bị bán, không có hợp đồng nào bị phá vỡ, không có đội hình nào bị xé. Chỉ có một người ngồi trong phòng kín, tay đặt trên máy chỉnh khung hình, và cả một giải đấu đang nhìn vào tay người đó. Tôi không xem trận đấu; tôi đọc nhịp trận đấu qua từng khung hình. Và trong trường hợp này, khung hình quan trọng nhất lại thuộc về một người không sinh ra ở đất nước đang tổ chức trận đấu. Để hiểu vì sao một thông báo nhân sự nhỏ như vậy lại đáng để mổ xẻ, cần nhìn vào lịch sử căng thẳng giữa trọng tài Thổ Nhĩ Kỳ và các trận derby. Trong nhiều năm, các quyết định ở những trận đấu lớn giữa Trabzonspor, Galatasaray, Fenerbahçe và Beşiktaş thường xuyên kết thúc bằng khiếu nại, thư ngỏ, biểu tình của cổ động viên, và những tuyên bố của ban lãnh đạo câu lạc bộ rằng “có một thế lực nào đó”. Mỗi lần như vậy, TFF lại bị đặt vào tình thế phải chứng minh mình không thiên vị. Đây không phải câu chuyện riêng của Thổ Nhĩ Kỳ. Bất cứ giải đấu nào có mật độ đội bóng lớn, có truyền thông đối kháng và có lịch sử derby nóng đều từng trải qua vòng xoáy này. Điều thú vị là cách phản ứng của mỗi liên đoàn lại khác nhau. Có nơi chọn tăng cường tập huấn trọng tài nội địa. Có nơi chọn công khai băng ghi âm đối thoại giữa trọng tài chính và VAR. Còn TFF, trong trường hợp cụ thể này, chọn đưa một người ngoài biên giới vào chính cái phòng mà ở đó mọi sai sót đều bị phóng đại lên gấp nhiều lần. Về mặt quy định, việc bổ nhiệm một trọng tài VAR nước ngoài cho một trận đấu trong nước là hoàn toàn hợp pháp nếu người đó đã được FIFA công nhận năng lực, có tên trong danh sách trọng tài quốc tế, và TFF có thỏa thuận song phương với liên đoàn sở tại. Đây không phải chuyện chưa từng có tiền lệ. Saudi Pro League từng mời trọng tài nước ngoài cho các trận đối đầu trực tiếp quyết định ngôi vô địch. MLS từng sử dụng trọng tài quốc tế ở các trận chung kết. Ở châu Á, Nhật Bản và Hàn Quốc đôi khi trao đổi trọng tài cho những trận đấu được coi là “điểm nóng an ninh”. Điều đáng chú ý là không có trường hợp nào trong số đó được công bố như một giải pháp kỹ thuật thuần túy. Tất cả đều mang theo một thông điệp truyền thông: chúng tôi biết trận đấu này nhạy cảm, và chúng tôi đang làm điều gì đó để xử lý sự nhạy cảm ấy. Vậy điều gì thực sự thay đổi khi một trọng tài VAR người Tây Ban Nha ngồi sau màn hình ở Trabzon? Trước tiên, cần tách biệt hai khái niệm thường bị trộn lẫn: thiên vị và sai sót. Thiên vị là một xu hướng có hệ thống, lặp lại, có thể đo lường được qua nhiều trận. Sai sót là một sự kiện đơn lẻ, có thể xảy ra với bất kỳ ai, ở bất kỳ quốc tịch nào. Một trọng tài Tây Ban Nha không tự nhiên trở nên miễn nhiễm với sai sót khi đặt chân đến Thổ Nhĩ Kỳ. Anh ta vẫn phải đọc cùng một khung hình, cùng một góc máy, cùng một định nghĩa việt vị do IFAB quy định. Thứ thay đổi là áp lực xã hội đặt lên anh ta. Cuadra Fernandez sẽ không phải mở cửa nhà vào sáng hôm sau ở Trabzon. Anh ta sẽ không gặp hàng xóm trên đường đi làm. Anh ta sẽ không đọc tiêu đề các tờ báo địa phương bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Khoảng cách địa lý tạo ra một thứ mà tôi thường gọi là “áp lực được giảm tải một phần” – không phải miễn nhiễm, mà là bớt bị trói buộc. Nhưng đây là chỗ mà phân tích của tôi bắt đầu rẽ vào vùng khó chịu hơn. Nếu giải pháp cho vấn đề thiên vị trọng tài là đưa người ngoài vào, thì vô tình một thông điệp khác được gửi đi: trọng tài trong nước không đủ tin cậy để làm việc ở những trận đấu quan trọng nhất của chính quốc gia họ. Đây là cái giá niềm tin mà TFF có thể đang vô tình trả. Một trọng tài Thổ Nhĩ Kỳ đang làm việc ở vòng đấu khác sẽ đọc được thông báo này. Anh ta sẽ hiểu rằng, ở đỉnh cao nghề nghiệp của mình, có những trận đấu mà anh ta không được chọn – không phải vì sai chuyên môn, mà vì lý lịch hộ chiếu. Vậy ta đang giải quyết vấn đề, hay đang dịch chuyển vấn đề sang một tầng khác của hệ thống? Đường kẻ không bao giờ nói dối, nhưng người kẻ đường thì có thể. Câu đó đúng trong mọi khung hình việt vị. Nhưng nó còn đúng ở một tầng sâu hơn: người vẽ ra quy trình kẻ đường cũng có thể nói dối bằng cách chọn người kẻ. Khi TFF quyết định rằng trận derby này cần một VAR ngoại quốc, họ đang thực hiện một phép toán quản trị: giảm rủi ro truyền thông bằng cách tăng chi phí phối hợp. Chi phí phối hợp bao gồm rào cản ngôn ngữ, khác biệt phong cách điều hành, thời gian làm quen với hệ thống camera và quy trình cụ thể của Süper Lig. Trong phòng VAR, mọi thứ diễn ra trong vài giây đến vài chục giây. Một trọng tài chính nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, một VAR nói tiếng Tây Ban Nha, giao tiếp qua một ngôn ngữ trung gian – thường là tiếng Anh thuật ngữ – tạo ra một độ trễ nhận thức nhỏ. Độ trễ đó có thể không ảnh hưởng đến quyết định cuối cùng. Nhưng nó tồn tại, và nó không được nói đến trong bất kỳ thông cáo nào. Tôi từng tham gia hiệu chuẩn hệ thống goal-line và VAR tại một giải đấu quốc tế lớn, và bài học lớn nhất không phải là kỹ thuật. Bài học là con người vận hành kỹ thuật đó trong một chuỗi áp lực cụ thể. Cùng một tín hiệu camera, đặt trong một phòng yên tĩnh có nghỉ giữa hiệp, sẽ cho ra một quyết định khác với khi nó xuất hiện ở phút 88 của một trận derby trước bốn vạn khán giả. Đó là lý do tôi không bao giờ đánh giá cao việc đổ lỗi cho công nghệ. Công nghệ chỉ ghi lại. Người vận hành mới là người diễn giải. Và trong trường hợp này, người diễn giải lại đang ở cách quê hương anh ta ba giờ bay. Bây giờ hãy nhìn vào phần ít được bàn đến nhất: tác động tâm lý lên cầu thủ. Một hậu vệ biết rằng trọng tài VAR đứng sau màn hình là người nước ngoài sẽ có xu hướng thay đổi cách vào bóng trong vòng cấm. Không phải vì anh ta sợ bị phạt nặng hơn, mà vì anh ta không còn chắc chắn về hình ảnh “ngưỡng chịu đựng” đã được định hình qua nhiều năm thi đấu trong nước. Cầu thủ học ngưỡng phạm lỗi qua kinh nghiệm: cái gì ở giải này được bỏ qua, cái gì bị thổi. Khi người cầm cân đổi, cán cân có thể nghiêng theo hướng khác, dù cây cân vẫn vậy. Ở một trận derby, nơi chỉ cần một quả phạt đền sai địa chỉ là cả một mùa giải đổi hướng, độ bất định đó được nhân lên. Đây là suy luận có xác suất trung bình, tôi ghi rõ như vậy, và nó không có trong văn bản nào của TFF. Nhưng kinh nghiệm theo dõi của tôi cho thấy những thay đổi hành vi nhỏ kiểu này thường quyết định số thẻ trong một trận derby. Một điểm nữa cần đặt lên bàn: liệu đây có phải là một trường hợp cá biệt hay là mở đầu cho một xu hướng? Nếu TFF chỉ làm điều này một lần, nó là một biện pháp xử lý tình huống. Nếu họ lặp lại ở các vòng sau, nó trở thành một chính sách ngầm. Và chính sách ngầm thì luôn có hệ quả ngầm: trọng tài nội địa cảm nhận rằng họ đang bị phân tầng, đào tạo trọng tài trẻ bị mất động lực vươn lên đỉnh, và các liên đoàn bạn – ở đây là RFEF – có thêm một kênh gửi trọng tài đi làm nhiệm vụ quốc tế như một hình thức tích lũy kinh nghiệm. Đổi lại, TFF có thể nhận về một hình ảnh minh bạch hơn trước truyền thông quốc tế. Đây là một cuộc trao đổi, không phải một món quà. Có một khả năng khác ít được đề cập: việc bổ nhiệm trọng tài ngoại có thể phản tác dụng đúng vào lúc nó được kỳ vọng nhất. Nếu Cuadra Fernandez đưa ra một quyết định gây tranh cãi, câu hỏi sẽ không còn là “trọng tài Thổ Nhĩ Kỳ có thiên vị không” mà trở thành “tại sao lại tin một người ngoài được”. Khi ấy, TFF mất cả hai cánh: họ vừa không bảo vệ được trọng tài nội địa, vừa không mua được sự an tâm từ trọng tài ngoại. Đây là rủi ro cấu trúc của mọi giải pháp nhập khẩu niềm tin. Niềm tin không vận chuyển được bằng hộ chiếu. Vậy đâu là điểm mù thực sự của quyết định này? Không phải chuyện trọng tài Tây Ban Nha giỏi hơn trọng tài Thổ Nhĩ Kỳ. Đó là một so sánh vô nghĩa vì không ai công bố dữ liệu để so. Điểm mù nằm ở chỗ hệ thống Thổ Nhĩ Kỳ đang giải quyết vấn đề truyền thông bằng một biện pháp nhân sự, trong khi vấn đề gốc – mức độ minh bạch trong quá trình ra quyết định – không thay đổi. Nếu băng ghi âm đối thoại giữa trọng tài chính và VAR vẫn không được công khai, nếu các tiêu chí đánh giá một pha bóng vẫn được giữ kín, thì cho dù người ngồi trong phòng mặc áo của liên đoàn nào, nghi ngờ vẫn còn nguyên đó. Cái người hâm mộ thiếu không phải là một cái tên nước ngoài. Cái họ thiếu là khả năng nhìn thấy cách một quyết định được tạo ra. Sân vận động trống không tạo ra bóng đá ma, nó tạo ra những kẻ kể chuyện. Tôi vẫn giữ quan điểm đó sau nhiều năm phân tích các trận đấu không khán giả và có khán giả. Một trận derby có khán giả đầy đủ tạo ra một loại bóng đá khác – bóng đá của tiếng ồn, của áp lực đồng loạt, của những khoảng lặng kỳ lạ trước một quả phạt đền. Trong môi trường đó, trọng tài không chỉ làm việc với khung hình. Anh ta làm việc với một trường lực cảm xúc được khuếch đại bởi bốn vạn người. Người ta thường quên rằng VAR là một quy trình chống lại sự khuếch đại đó, chứ không phải một quy trình thay thế nó. Một trọng tài ngoại đứng sau màn hình có thể ít bị tiếng ồn ảnh hưởng hơn. Đó có thể là lợi thế thật sự duy nhất, và nó cũng là lợi thế không thể đo lường. Nếu quy trình này tiếp tục với tần suất ngày càng cao, người hâm mộ Thổ Nhĩ Kỳ sẽ sớm quen với việc thấy tên nước ngoài trong danh sách phân công. Khi một điều bất thường trở thành bình thường, nó không còn là tin tức nữa, mà là một phần của hệ thống. Lúc đó, áp lực sẽ chuyển từ “có nên dùng trọng tài ngoại” sang “dùng trọng tài ngoại như thế nào cho có trách nhiệm”. Câu hỏi thứ hai khó hơn nhiều, vì nó đòi hỏi phải công khai tiêu chuẩn lựa chọn, công khai quy trình phối hợp song ngữ, và trên hết là công khai cách một quyết định được xem xét lại sau trận. Không có mấy liên đoàn dám đi đến tận cùng của câu hỏi đó. Điều tôi muốn thấy ở trận derby này không phải là một quyết định gây tranh cãi để có cớ bình luận, cũng không phải một trận đấu trôi qua yên ắng để khen ngợi sáng kiến. Điều tôi muốn thấy là một cuộc thử nghiệm nhỏ về tính minh bạch: liệu sau trận, TFF có công bố lý do lựa chọn Cuadra Fernandez, liệu RFEF có ghi nhận kinh nghiệm này trong hồ sơ trọng tài của anh ta, và liệu trọng tài nội địa Thổ Nhĩ Kỳ có được tham gia vào quá trình đánh giá sau trận hay không. Ba câu hỏi đó, chứ không phải tên quốc tịch, mới là thứ quyết định liệu quyết định này là một bước tiến hay chỉ là một lớp sơn mới trên cùng một bức tường cũ. Nếu quy trình thay đổi, niềm tin sẽ theo sau. Còn nếu chỉ có hộ chiếu thay đổi, thì khán giả vẫn sẽ ngồi đó, chờ một khung hình để tranh cãi – và lần này, người bị tranh cãi sẽ không thể trả lời bằng tiếng mẹ đẻ của mình.