Nước cờ 9...a5 và canh bạc của những kỳ thủ muốn thoát khỏi ký ức máy tính

Tôi vẫn nhớ đêm hôm ấy, khi cậu học trò mười sáu tuổi nhắn cho tôi một dòng ngắn: "Thầy ơi, con bị ép đến nước thứ hai mươi rồi." Cậu chơi Phòng thủ Ấn Độ Đen đã ba năm, yêu nó như yêu một căn nhà cũ, vậy mà mùa giải này cậu thấy mình như kẻ lạ trong chính căn nhà ấy. Người ta thuộc lòng từng nước, còn cậu thì không. Đó là lúc tôi hiểu rằng câu chuyện tôi sắp kể không còn là chuyện lý thuyết khai cuộc nữa, mà là chuyện con người — chuyện của những kỳ thủ muốn giữ lại phần hồn cho ván cờ của mình.

Sản phẩm tôi nhắc đến là một đĩa DVD hướng dẫn khai cuộc, xây dựng quanh Phòng thủ Ấn Độ Đen, biến thể Cổ điển, hệ Mar del Plata. Với người chưa quen, đây là một trong những phòng thủ hypermodern kinh điển: Đen chủ động nhường trung tâm cho Trắng rồi phản công bằng ...g6, ...Bg7, ...d6 và ...e5. Nước ...Nc6 ở nước thứ bảy mở ra hệ Mar del Plata, khởi đầu cuộc đua hai cánh — Trắng đánh vào cánh hậu, Đen đánh vào cánh vua. Chính vì thế vị trí này vừa đẹp vừa tàn nhẫn: mỗi bên lao về phía trước, và ai đến trước thì người đó thắng.

Điểm nóng của toàn bộ câu chuyện nằm ở nước thứ chín. Trắng chơi 9.b4 — nước Bayonet, một cú húc tốt cánh hậu phá vỡ thế đứng của Đen, được xem là thời thượng và đầy khó chịu. Đen có nhiều cách đáp trả, nhưng nước chính thống được ưa dùng là 9...Nh5, mở tung thế trận và đẩy hai bên vào những dòng biến buộc phải nhớ như nhớ bài học thuộc lòng. Và đây là chỗ chiếc DVD đưa ra đề nghị của mình: thay vì 9...Nh5, hãy chơi 9...a5.

Nước 9...a5 không phải phát minh từ hư không. Nó tấn công tốt b4 của Trắng, giành không gian, chuẩn bị ...c5 và ...Be6 — một nước có thật trong thực chiến đỉnh cao, chỉ là chưa từng được đóng gói thành một hệ thống hoàn chỉnh. Điều sản phẩm này bán cho người mua không phải một ưu thế lý thuyết, mà một lối thoát: những thế trận ít biến bắt buộc, nơi chiến lược lấn át chiến thuật, nơi người chơi chỉ cần hiểu kế hoạch chứ không cần thuộc lòng từng nước. Nó nhắm vào nhóm kỳ thủ câu lạc bộ và câu lạc bộ mạnh, những người gặp Bayonet ít hơn giới chuyên nghiệp và cần hiểu hơn là nhớ.

Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu nhất, bởi nó đụng vào điều tôi tin. Giá trị thật của một phương án khai cuộc không nằm ở việc nó mạnh hơn về mặt lý thuyết, mà ở chỗ nó có thể sống được trong đầu một con người dưới áp lực đồng hồ. 9...a5 không hứa hẹn đánh bại 9...Nh5. Nó hứa hẹn một điều khiêm tốn hơn nhưng quý giá hơn với số đông: đưa ván đấu trở lại thành cuộc đối thoại giữa hai cái đầu, thay vì cuộc thi giữa hai bộ nhớ.

Tuy nhiên, tôi phải nói thẳng điều mà lương tâm người viết buộc tôi phải nói. Toàn bộ sức nặng của sản phẩm nằm trên một lời tuyên bố không có dữ liệu chống lưng. Không có tỷ lệ trùng khớp với động cơ, không có chỉ số ACPL — tổn thất centipawn trung bình mỗi nước, không có một cơ sở dữ liệu ván đấu nào được trích dẫn. Người ta khẳng định 9...a5 "ít biến cụ thể" và "an toàn", nhưng khẳng định không phải bằng chứng. Với kinh nghiệm bình luận và theo dõi các giải đấu của tôi, một phương án khai cuộc không kèm số liệu thực chiến thì chỉ là một giả thuyết đẹp — mà giả thuyết đẹp thì nhiều vô kể. Điều đáng chú ý là tài liệu gốc không hề nêu tên tác giả của chiếc DVD — một khoảng trống đáng kể, bởi uy tín của một đại kiện tướng chuyên Ấn Độ Đen sẽ có sức nặng hoàn toàn khác với một sản phẩm vô danh.

Điều đáng bàn hơn nằm ở chính luận điểm bán hàng cốt lõi: rằng máy tính thường không biết xử lý những thế trận chiến lược phức tạp kiểu này. Đây là một niềm tin đã lỗi thời. Các động cơ hiện đại như Stockfish hay Leela đánh giá những vị trí Ấn Độ Đen đầy chiến lược một cách đáng tin cậy, và khoảng cách ấy đang thu hẹp theo từng bản cập nhật. Một sản phẩm định vị mình bằng cách chống lại máy tính sẽ ngày càng khó bán, bởi kẻ thù của nó mạnh lên mỗi ngày, còn lập luận của nó thì đứng yên.

Tôi nhìn thấy ở đây một nghịch lý quen thuộc, và nó khiến tôi nhớ lại câu chuyện của chính mình. Tôi tưởng mình bị lưu đày khỏi nghề viết khi bị gạch bài vì "viết văn trong bản tin thể thao", hóa ra chính vết gãy ấy đưa tôi vào sâu trong công việc của mình. Người làm chiếc DVD này cũng vậy: họ đang cố tìm một lối đi riêng giữa kỷ nguyên mà mọi nước cờ đều đã bị máy tính soi. Nhưng họ khác tôi ở một điểm — họ chọn đối đầu với máy tính, còn tôi chọn học cách sống chung với nó.

Một điều nữa ít ai để ý: bản thân định dạng sản phẩm đã kể câu chuyện về tương lai của nó. Một chiếc DVD tĩnh không thể cập nhật sau khi phát hành, trong khi tri thức khai cuộc ngày nay chảy qua các nền tảng thuê bao như Chessable, các buổi học trực tuyến và cơ sở dữ liệu tương tác — những nơi có thể sửa sai sau mỗi bản vá động cơ. Cuộc chiến của 9...a5, nếu có, sẽ được định đoạt trên những nền tảng ấy, chứ không phải trong một chiếc hộp nhựa.

Vậy điều gì còn lại đáng để ghi nhớ? Có lẽ là hình ảnh cậu học trò mười sáu tuổi của tôi. Nếu cậu chọn 9...a5, cậu không chọn một nước cờ mạnh hơn — cậu chọn quyền được suy nghĩ chậm. Và trong một thế giới cờ vua đang chạy nhanh hơn con người, quyền ấy mới là thứ đáng giá nhất mà bất kỳ ai cũng có thể giành lại cho mình.