Khi võ đài chưa có nhãn: Khoảng trống phân loại trong phân tích võ thuật Việt Nam

Sáng sớm ở một nhà thi đấu tại Thành phố Hồ Chí Minh, ban tổ chức treo hai tấm băng rôn cạnh nhau. Một tấm ghi "Giải vô địch Kickboxing mở rộng", tấm còn lại ghi "Liên hoan Wushu truyền thống toàn quốc". Cùng một sàn đấu, cùng một cuối tuần, hai bầu không khí không thể trộn lẫn. Bên này, tiếng gong khai trận vang lên, hai võ sĩ bước vào với băng quấn tay và ánh mắt căng như dây đàn. Bên kia, đội biểu diễn taolu xếp hàng chờ đến lượt, gương mặt thư thái như đang chuẩn bị cho một buổi tập hơn là một cuộc chiến. Người ta gọi cả hai bằng một từ duy nhất: võ thuật. Và chính cái nhãn chung đó đang tạo ra một khoảng trống không nhỏ trong cách chúng ta phân tích, đưa tin và đánh giá.

Tôi theo dõi võ thuật đã lâu, đủ để biết rằng "võ thuật" là một chiếc hộp quá rộng. Nó chứa đựng cả những môn đối kháng hiện đại như quyền Anh, kickboxing, MMA, grappling, Muay Thái, nơi kết quả được quyết định bằng hiệp đấu, bằng điểm số từ giám định, bằng những cú va chạm có thể kết thúc bằng knock-out. Và nó cũng chứa đựng những bộ môn truyền thống như wushu, taolu, nơi người biểu diễn được chấm điểm qua độ khó, độ chuẩn xác và tính thẩm mỹ của động tác. Hai bên dùng chung nguồn gốc văn hóa, nhưng vận hành theo hai hệ quy chiếu hoàn toàn khác nhau. Phân tích một trận quyền Anh mà lấy thang điểm của taolu thì chẳng khác nào chấm điểm một vở ballet bằng thẻ vàng của trọng tài bóng đá.

Khi nguồn tin không phân định rõ điều này, mọi tầng phân tích phía sau đều sụp đổ. Đánh giá kỹ thuật-chiến thuật cần biết trận đấu thuộc quy tắc nào. Phân tích thể trạng và nguy cơ chấn thương cần biết mức độ tiếp xúc cho phép. Đánh giá vị thế tổ chức của một giải đấu cần biết nó nằm trong hệ thống thi đấu chuyên nghiệp hay chỉ là hoạt động biểu diễn văn hóa. Ngay cả giá trị thương mại và tính thời sự cũng khác nhau: một trận tranh đai kickboxing có thể thay đổi bảng xếp hạng thế giới, còn một tiết mục wushu đồng đội có thể chỉ khép lại một liên hoan. Chừng nào "võ thuật" còn bị gộp làm một, chừng đó mọi nhận định đều chỉ là phỏng đoán khoác áo chuyên môn.

Điều đáng nói là, sự nhập nhằng này không chỉ tồn tại trong dữ liệu thô. Nó tồn tại ngay trong cách các sự kiện được truyền thông. Một giải đối kháng nghiệp dư đôi khi được gọi là "giải võ thuật" mà không nêu rõ bộ môn, để rồi khán giả tưởng đây là sân chơi của các võ sĩ chuyên nghiệp. Ngược lại, một liên hoan võ cổ truyền đôi khi được tiếp thị với ngôn ngữ của làng đấu đối kháng, như thể sắp có một cuộc so găng đẫm máu. Cả hai đều là những lệch pha nhỏ, nhưng cộng dồn lại thành một thói quen đọc hiểu sai. Tôi đã nhiều lần ngồi ở phòng họp báo, nghe đồng nghiệp hỏi một võ sĩ wushu về chiến thuật "phòng ngự phản đòn" như thể anh ta đang chuẩn bị cho một hiệp đấu MMA. Câu trả lời luôn là một nụ cười lịch sự, và một khoảng lặng mà cả hai bên đều biết mình đang nói về hai thứ khác nhau.

Điểm cốt lõi nằm ở chỗ: vấn đề phân loại không phải là chuyện hình thức của người làm truyền thông, mà là điều kiện tiên quyết để bất kỳ phân tích nào có ý nghĩa.

Hãy tưởng tượng một tình huống cụ thể. Một võ sĩ trẻ gốc Việt lần đầu được đưa lên mặt báo sau khi giành huy chương ở một giải khu vực. Tiêu đề chỉ ghi: "Võ sĩ Việt Nam giành HCV". Không ai nói rõ đó là huy chương của hạng cân quyền Anh, của nội dung đối kháng taolu, hay của phần thi biểu diễn. Vài tuần sau, cậu ấy ký hợp đồng tham dự một sự kiện đối kháng chuyên nghiệp. Công chúng ngay lập tức so sánh thành tích cũ với thử thách mới, mà không nhận ra rằng hai bàn cân ấy được đo bằng hai đơn vị khác nhau. Đây là dạng hiểu lầm mà tôi gọi là "người ta nhớ bàn thắng, còn tôi nhớ những bàn tay viết thư" — cái vẻ ngoài hào nhoáng của kết quả che khuất đi toàn bộ cấu trúc phía sau nó.

Với vai trò của người giữ nhịp tin bài, tôi luôn bắt đầu bằng việc hỏi ba câu đơn giản trước khi đặt bút. Thứ nhất, môn này chấm bằng điểm đánh giá chủ quan hay bằng kết quả đối kháng trực tiếp? Thứ hai, người tham dự được phép sử dụng mức độ tiếp xúc đến đâu? Thứ ba, giải đấu này thuộc chuỗi thành tích chuyên môn nào, có ảnh hưởng đến thứ hạng về sau hay chỉ mang tính sự kiện đơn lẻ? Chỉ khi trả lời được ba câu này, tôi mới dám đưa ra nhận định. Nếu thiếu đi chúng, mọi so sánh — dù nghe có vẻ chuyên sâu đến đâu — đều là câu cá trong nước đục.

Có một cám dỗ mà những người làm võ thuật hay vướng phải: chạy theo yếu tố giật gân. Bởi vì đối kháng có sức hấp dẫn bản năng, người ta dễ đẩy mọi sự kiện võ thuật về phía hình ảnh va chạm, máu và knock-out. Nhưng điều đó bỏ qua một nửa bức tranh. Những bộ môn truyền thống có hệ giá trị riêng: tính chính xác của thân pháp, sự kết nối giữa thở và động tác, chiều sâu văn hóa mà một bộ quyền pháp mang theo. Đánh giá chúng bằng tiêu chí của làng đấu tự do là một sự vô lễ về chuyên môn, chứ chưa nói đến việc nó bóp méo sự thật.

Tôi từng chứng kiến một tình huống đáng nhớ. Một liên hoan wushu tổ chức tại một tỉnh nhỏ, có một em thiếu niên biểu diễn bài quyền mười hai thức. Không có khán đài vỡ tung, không có đèn flash của phóng viên. Chỉ có tiếng thở đều của em và tiếng ghế nhựa rung nhẹ khi người xem nín lặng. Nếu ai đó gọi đó là "võ đài", sẽ không ai hiểu đúng. Nếu ai đó gọi đó là "buổi khai giảng khóa võ", lại càng sai. Đó là một loại sự thật khác, và nó cần một loại nhãn khác. "Phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm." Và người muốn bắt đúng nhịp phải học cách nghe cả những lời thì thầm ấy, chứ không chỉ nghe tiếng đám đông gào thét.

Tôi không phản đối sự hấp dẫn của những giải đấu đối kháng. Ngược lại, tôi tin chúng xứng đáng được đưa tin ở tiêu chuẩn cao nhất. Nhưng tiêu chuẩn đó bắt đầu từ việc gọi đúng tên sự việc. Khi một tay đấm bước lên sàn với chiếc đai đang chờ, người ta phải biết anh ta đang đấu theo luật nào, giám định chấm điểm ra sao, liệu có được phép vật hay không. Khi một vận động viên biểu diễn, người ta phải biết thang điểm được tính từ những yếu tố nào và ai là người ngồi trên bàn giám khảo. Không có những chi tiết này, tin bài chỉ còn là những dòng hào quang trống rỗng, và độc giả quay đi khi nhận ra họ vừa được cho ăn một bữa ăn không có thịt.

Có một khía cạnh thường bị bỏ quên: rủi ro sức khỏe. Mức độ tiếp xúc quyết định toàn bộ bức tranh chấn thương của một môn. Một bộ môn đối kháng toàn diện có thể khiến võ sĩ đối mặt với chấn thương đầu, khớp và mô mềm ở tần suất cao hơn hẳn. Một nội dung biểu diễn thì chủ yếu xoay quanh các vấn đề quá tải luyện tập và chấn thương do chuyển động lặp lại. Phân tích hai bên bằng cùng một ống nhòm rủi ro là một sai lầm có thể gây hậu quả thật. Người đọc, đặc biệt là phụ huynh cân nhắc cho con theo võ, cần biết mình đang đưa con vào môi trường nào. Sự mơ hồ ở đây không vô hại; nó có thể ảnh hưởng đến quyết định đời người.

Vậy đâu là cách thoát ra? Với tôi, câu trả lời nằm ở kỷ luật thông tin. Người làm tin bài võ thuật nên xây dựng cho mình một bộ nhãn tối thiểu trước khi viết: nhóm bộ môn (đối kháng toàn diện, đối kháng hạn chế, biểu diễn, trình diễn), quy tắc chấm điểm, mức độ tiếp xúc, và vị thế của giải đấu trong hệ thống thi đấu. Bốn nhãn này, dù ngắn, đủ để ngăn phần lớn hiểu lầm. Nó cũng giúp người đọc so sánh đúng thứ với đúng thứ. "Trái bóng lăn qua hai thế hệ, nhiệm vụ của tôi là bắt đúng nhịp rơi." Với võ thuật cũng vậy: nhiệm vụ của người đưa tin là bắt đúng loại sự kiện trước khi bắt đúng sự kiện.

Tôi hiểu vì sao sự nhập nhằng tồn tại. Võ thuật mang trong nó niềm tự hào văn hóa, và đôi khi người ta muốn giữ một hình ảnh lớn lao, bao trùm, để không phải chia nhỏ di sản thành nhiều ngăn kéo. Nhưng chính sự bảo vệ bằng mơ hồ lại làm hại điều nó muốn bảo vệ. Khi mọi thứ bị gọi chung là "võ", chất lượng phân tích giảm, giá trị của từng bộ môn bị làm phẳng, và những người đáng được hiểu đúng lại bị hiểu sai. Tách ra không phải là chia rẽ; đó là cách để mỗi nhánh được nhìn nhận bằng đúng thước đo của nó.

Trở lại buổi sáng hôm ấy ở nhà thi đấu, khi tôi bước từ sảnh này sang sảnh kia, điều đọng lại không phải là sự đối lập giữa hai bầu không khí. Điều đọng lại là cảm giác rằng cả hai đều đang chờ được gọi đúng tên. Bên kia, võ sĩ kickboxing cần được nhìn như một vận động viên đối kháng chuyên nghiệp, với dữ liệu, luật lệ và lộ trình phát triển rõ ràng. Bên này, em thiếu niên biểu diễn cần được nhìn như một nghệ sĩ võ học, với giá trị động tác và chiều sâu văn hóa riêng. Cả hai đều xứng đáng có một chỗ đứng mà không phải mượn danh xưng của người kia.

Nhiều năm cầm bút trong nghề dạy tôi rằng phần khó nhất của việc đưa tin không nằm ở việc thu thập cái hoa mỹ, mà ở việc dựng đúng cái khung. Một cái khung sai có thể khiến cả tòa nhà đẹp nhất đổ sập. Một cái khung đúng, dù khiêm tốn, lại đủ sức chứa cả một nền võ học lẫn một làng đấu chuyên nghiệp. Và khi làm đúng phần việc của người giữ nhịp, tôi không cần phải chứng minh mình đứng về phía nào. Tôi chỉ cần bảo đảm rằng mỗi bên được nhìn bằng đúng con mắt mà nó xứng đáng.

Vậy lần tới, khi một võ sĩ xuất hiện trên mặt báo, câu hỏi đầu tiên tôi tự hỏi sẽ không phải là "Anh ta thắng hay thua?". Câu hỏi đầu tiên sẽ là: "Chúng ta đang nói về loại võ nào, chấm theo luật nào, và vì sao điều đó quan trọng?". Nếu trả lời được, chúng ta không chỉ đọc đúng một bản tin. Chúng ta đang giữ đúng nhịp cho cả một nền võ học vốn lâu nay chỉ được gọi bằng một cái tên chung chung.