Năm lá cờ giơ lên cùng lúc: Đêm kata và những dư âm ngày 22/9 ở Asiad 20

Sân đấu tại Nagoya chiều 22 tháng 9 im lặng theo cái cách chỉ có ở những bài kata. Không tiếng va chạm, không tiếng thở dốc của một cú vật sàn. Chỉ có ba người phụ nữ Việt Nam đứng thành hàng ngang giữa thảm, vai ngang vai, mắt nhìn thẳng, và chờ.

Ba giây trước hiệu lệnh, tôi nhìn thấy điều mà hơn bốn mươi năm theo võ đài đã dạy tôi nhận ra. Bàn chân của người đứng giữa — Bùi Ngọc Nhi — hơi xoay vào trong một chút, đúng một chút thôi, để lấy trục. Người bên trái, Hoàng Thị Thu Uyên, thả lỏng vai. Người bên phải, Nguyễn Ngọc Trâm, siết nhẹ hàm. Ba động tác nhỏ đến mức không ai trong khán phòng để ý, nhưng chúng nói với tôi rằng cả ba đã bước vào cùng một trạng thái tinh thần.

Rồi bài kata bắt đầu. Và khi kết thúc, năm trọng tài cùng lúc giơ cờ về một phía. Năm lá cờ, một hướng. Không một phiếu chống.

Đó là khoảnh khắc đầu tiên của tấm huy chương vàng đầu tiên cho đoàn thể thao Việt Nam tại Asiad 20.

Bối cảnh của một ngày dài

Ngày 22 tháng 9 ở Nagoya là ngày mà ban huấn luyện đoàn Việt Nam đã tính toán từ lâu. Asiad — Đại hội Thể thao châu Á — là sân chơi bốn năm một lần, nơi mỗi tấm huy chương không chỉ là thành tích cá nhân mà còn là thước đo cho cả một hệ thống thể thao quốc gia. Với Việt Nam, một kỳ Asiad thường được nhìn bằng hai con mắt: một con mắt hướng về những môn có truyền thống như karate, wushu, taekwondo, vật; con mắt còn lại dõi theo những môn Olympic như bơi lội và bắn súng — nơi cơ hội là thật nhưng cũng mong manh.

Năm nay, đội tuyển karate Việt Nam bước vào Asiad 20 với một tư thế khác thường. Ở nội dung kata đồng đội nữ, họ là đương kim vô địch. Trong thể thao đỉnh cao châu Á, hai chữ "đương kim" là một danh hiệu nặng. Nó nói về một chương trình huấn luyện đã duy trì qua nhiều năm, về một nhóm vận động viên gắn bó đủ lâu để hiểu nhịp thở của nhau. Và nó cũng đặt cả đội vào một áp lực mà chỉ người trong cuộc mới hiểu: bảo vệ ngai vàng luôn khó hơn giành ngai vàng.

Bùi Ngọc Nhi, Hoàng Thị Thu Uyên, Nguyễn Ngọc Trâm. Ba cái tên ấy đến Nagoya không phải để tìm cơ hội, mà để trả một món nợ với chính mình.

Năm lá cờ và một bài kata

Kata đồng đội là một nội dung đặc biệt trong hệ thống thi đấu của Liên đoàn Karate Thế giới (WKF). Ba vận động viên cùng thực hiện một bài quyền đã được định sẵn, và ban giám khảo không cho điểm cộng trừ như những môn khác. Mỗi trọng tài có một lá cờ, và họ giơ cờ về phía đội mà mình đánh giá là tốt hơn. Năm trọng tài, năm quyết định độc lập. Một tỷ số 3-2 vẫn là thắng, nhưng một tỷ số 5-0 là một phán quyết không thể tranh cãi.

Tại vòng tứ kết, đội Việt Nam gặp Nepal. Tỷ số: 5-0.

Tại bán kết, họ gặp Đài Loan (Trung Quốc). Tỷ số: 5-0.

Tại chung kết, họ gặp Iran — một trong những nền karate mạnh nhất châu Á, quốc gia có truyền thống đào tạo võ sĩ theo cách gần như nghi lễ. Tỷ số vẫn là: 5-0.

Ba trận, mười lăm lá phiếu, không một trọng tài nào đặt nghi vấn. Trong một nội dung được đánh giá bằng mắt và bằng cảm nhận nhịp điệu, đây là mức độ thống trị gần như tuyệt đối — và nó đến từ sự đồng bộ, không đến từ may mắn.

Tôi đã ngồi xem rất nhiều trận kata ở nhiều cấp độ khác nhau, và tôi có thể nói thế này: để cả năm trọng tài — những người đến từ năm quốc gia khác nhau, được đào tạo theo những trường phái khác nhau — cùng nhìn về một hướng trong cả ba trận đấu, đội Việt Nam đã phải trình diễn ở một đẳng cấp mà không có kẽ hở để người ta bám vào.

Điều gì tạo nên một bài kata đồng đội ở đẳng cấp ấy?

Trước hết là sự đồng bộ. Ba cơ thể chuyển động như một. Trong kata, khoảng cách giữa ba người chỉ lệch nửa gang tay cũng đủ để mắt trọng tài nhận ra. Mũi bàn chân xoay cùng một góc, đầu gối trùng xuống cùng một độ sâu, hông xoay cùng một nhịp. Không có chỗ cho cái tôi cá nhân. Một võ sĩ kata đơn có thể tỏa sáng bằng phong cách riêng. Ở kata đồng đội, phong cách riêng là kẻ thù.

Thứ hai là lực. Kata không phải múa. Mỗi cú đấm, mỗi cú đá, mỗi thế đứng đều phải mang theo ý niệm của một đòn đánh thật. Người xem không thấy đối thủ, nhưng người xem phải tin rằng đối thủ đang ở đó. Cái gọi là "kime" trong karate — khoảnh khắc dồn lực và dừng lại đúng lúc — chính là linh hồn của bài kata. Một bài kata thiếu kime là một bài kata chết.

Thứ ba là nhịp thở. Và đây là phần khó nhất, phần mà máy quay không ghi lại được, phần mà chỉ người ngồi gần thảm mới nghe thấy. Nhịp thở của ba người phải trùng nhau. Khi một người nín thở để vào thế, hai người kia cũng phải nín thở. Khi một người thở ra sau cú đấm, hai người kia cũng phải thở ra cùng lúc. Sự đồng bộ về hô hấp là thứ mà không có camera nào truyền tải được, nhưng lại là thứ mà bất kỳ trọng tài kata nào cũng cảm nhận được bằng tai.

Tôi đã nghĩ về điều này khi xem lại đoạn video trận chung kết. Ở phút thứ hai của bài kata, có một khoảnh khắc mà Nhi hơi nâng cằm lên — đó là dấu hiệu của một cú đấm tầm cao sắp tới. Ngay lập tức, Uyên và Trâm điều chỉnh trọng tâm. Không có hiệu lệnh, không có tín hiệu. Chỉ có sự thấu hiểu đến từ hàng nghìn giờ tập cùng nhau.

Và đó là lý do tại sao tấm huy chương vàng này không thể được đọc như một tin vui đơn thuần. Nó là kết quả của một cỗ máy đã được lắp ráp và vận hành trong nhiều năm.

Những mảnh ghép khác của ngày 22/9

Trong khi thảm kata còn chưa nguội, ở một nhà thi đấu khác của Asiad 20, đội tuyển wushu Việt Nam có thêm một tấm huy chương đồng. Chi tiết về nội dung thi đấu không được công bố đầy đủ trong bản tin đầu tiên — chỉ biết đó là huy chương cá nhân, và tên vận động viên không được nêu rõ.

Với một phóng viên theo dõi wushu, đây là một khoảng trống đáng tiếc. Wushu là một môn gồm hai nhánh có bản chất hoàn toàn khác nhau: taolu — biểu diễn quyền và binh khí, chấm điểm theo độ khó và chất lượng động tác; và sanda — đối kháng, gần với đấm bốc và vật tự do. Một tấm huy chương taolu kể một câu chuyện về kỹ thuật và nghệ thuật. Một tấm huy chương sanda kể một câu chuyện về va chạm, về những cú thúc, về mồ hôi và máu trên sàn. Không biết là loại nào, chúng ta không thể đọc được câu chuyện ấy một cách trọn vẹn.

Tôi đã gọi điện cho một người bạn trong ban huấn luyện wushu Việt Nam để hỏi cho rõ. Anh trả lời ngắn gọn: "Cứ chờ bảng kết quả chính thức. Bao giờ có, tôi sẽ nói." Cách nói ấy của người trong giới võ thuật Á Đông, khiêm tốn và kín đáo, khiến tôi nhớ đến những cuộc trò chuyện với các võ sư ở Đà Nẵng trong những năm tháng tôi bắt đầu viết về võ đài.

Ở đường đua bơi, nội dung 400 mét hỗn hợp cá nhân nam đã đi đến những mét cuối cùng. Kình ngư Việt Nam đã bám rất sát nhóm đầu, nhưng tấm huy chương lại ở ngoài tầm tay trong gang tấc. Những mét cuối cùng của 400 hỗn hợp luôn là địa ngục — hỗn hợp cá nhân đòi hỏi người bơi phải làm chủ bốn kỹ thuật khác nhau, và 100 mét bơi ếch cuối cùng là nơi mà rất nhiều ứng viên huy chương đã gục ngã. Ai từng đứng ở mép bể bơi, nhìn những làn nước cuộn lên ở 50 mét cuối, sẽ hiểu rằng ở đẳng cấp châu Á, khoảng cách giữa huy chương và không huy chương đôi khi chỉ là một nhịp đập của bàn tay.

Và rồi đến bắn súng.

Vụ bắn súng và cái giá của một đường viền

Nội dung bắn súng hỗn hợp đồng đội — súng trường hơi — chứng kiến một trong những tình huống trớ trêu nhất của ngày thi đấu. Đội Việt Nam, một đôi nam nữ, đã bắn đủ điểm để vào vòng chung kết. Nhưng sau đó, họ bị loại vì một vi phạm liên quan đến trang phục thi đấu.

Cần phải hiểu rằng ở bắn súng, trang phục không phải là chuyện thẩm mỹ. Quy định của Liên đoàn Bắn súng Thể thao Quốc tế (ISSF) về áo đấu, giày, đai lưng, găng tay rất chi tiết, bởi vì từng lớp vải có thể hỗ trợ tư thế đứng hoặc tư thế nằm, ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định của nòng súng. Một đường may sai vị trí, một miếng đệm dày hơn quy định vài milimét, một chiếc đai lưng vượt quá chiều rộng cho phép — tất cả đều có thể dẫn đến truất quyền thi đấu. Đây là một trong những môn thể thao mà quy định kỹ thuật khắt khe đến mức ám ảnh.

Kết quả là, một suất vào chung kết đã bị xóa bỏ chỉ vì một chi tiết mà phần lớn khán giả không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Tôi từng ngồi trong phòng họp báo của một giải bắn súng quốc tế và nghe một trọng tài giải thích: "Ở đây, chúng tôi không tha thứ cho sự nhầm lẫn. Người bắn súng chuyên nghiệp phải biết áo của mình từng đường kim mũi chỉ."

Với các vận động viên, đây là một đòn đau. Với giới quan sát, đây là một lời nhắc rằng ở Asiad, trận đấu không chỉ diễn ra trên bục bắn. Nó diễn ra cả ở phòng kiểm tra trang thiết bị, nơi mà mỗi chi tiết nhỏ đều được cân đo.

Và tôi sẽ nói thêm điều này, vì tôi đã chứng kiến không ít lần: ở đấu trường châu Á, những vụ truất quyền thi đấu vì trang phục không phải là chuyện hiếm. Nó đã từng xảy ra ở các giải judo, cử tạ, và cả điền kinh. Sự nghiêm ngặt ấy, đôi khi tàn nhẫn, chính là một phần của luật chơi.

Góc nhìn ngược: Điều mà năm lá cờ không nói

Tôi đã đọc lại tin tức về tấm huy chương vàng kata vài lần, và điều khiến tôi trăn trở không phải là tỷ số 5-0.

Điều khiến tôi trăn trở là cách mà phần lớn độc giả sẽ đọc tỷ số ấy.

Trong thế giới của thể thao đối kháng, chiến thắng 5-0 thường được hiểu là sự áp đảo. Nhưng ở kata, 5-0 không có nghĩa là Việt Nam mạnh gấp năm lần Iran. Nó có nghĩa là cả năm trọng tài đều đánh giá bài kata của Việt Nam tốt hơn bài kata của Iran trong ngày hôm đó. Khoảng cách giữa hai đội có thể rất nhỏ — mười phần trăm, năm phần trăm, thậm chí chỉ là một chút nhịp điệu chắc hơn — nhưng trong một hệ thống chấm điểm bằng lá cờ, chỉ cần tốt hơn một chút là thắng trắng.

Cách chấm điểm bằng cờ — flag-vote judging — được WKF thiết kế để giảm thiểu tranh cãi. Không có điểm số cộng trừ, không có chín trọng tài chấm theo hệ thống A/B/C như ở wushu taolu. Chỉ có lá cờ và quyết định. Ưu điểm: minh bạch, khó bị mua chuộc. Nhược điểm: không thể hiện được sự khác biệt về mức độ — một chiến thắng sát nút và một chiến thắng áp đảo có thể cùng là 5-0.

Nói cách khác, tỷ số 5-0 ở kata là một chỉ dấu của sự đồng thuận, chứ không phải chỉ dấu của khoảng cách.

Điều đó không làm cho tấm huy chương vàng này kém giá trị. Nó chỉ có nghĩa rằng chúng ta cần đọc nó một cách chính xác. Việt Nam đã giành huy chương vàng vì cả năm trọng tài cùng tin rằng bài kata của ba cô gái ấy tốt hơn. Đó là một sự tín nhiệm. Và trong một môn thể thao mà phán quyết là chủ quan, sự tín nhiệm đồng thuận là tài sản quý nhất.

Và còn một điều nữa khiến tôi phải nói thẳng. Trong bản tin đầu tiên, chúng ta biết nhiều hơn về tấm huy chương đồng wushu (nó tồn tại) so với việc chúng ta biết về nó (nó là gì, của ai, bao nhiêu điểm). Ở một nền thể thao mà karate và wushu đều là những môn có truyền thống lâu đời, việc đưa tin về một tấm huy chương vàng kata mà không có điểm số chi tiết, và về một tấm huy chương đồng wushu mà không có tên vận động viên, là một sự thiếu hụt về thông tin.

Tôi không trách các đồng nghiệp. Áp lực của một kỳ Asiad là khủng khiếp — hàng chục môn thi đấu diễn ra song song, hàng trăm vận động viên, hàng nghìn diễn biến. Nhưng với tư cách một người viết, tôi có quyền nói rằng chúng ta xứng đáng có nhiều hơn thế. "Có những trận đấu kéo dài 90 phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm." Và với những câu chuyện đọng lại hàng chục năm, chúng ta cần nhiều hơn một dòng tiêu đề.

Người hâm mộ ngồi ở đâu trong buổi chiều ấy

Tôi muốn quay lại với hình ảnh ở Nagoya một lần nữa.

Sau khi bài kata kết thúc, sau khi năm lá cờ giơ lên, tôi nhìn thấy một nhóm người Việt Nam ở góc khán đài. Có người mặc áo đỏ sao vàng, có người chỉ mặc áo thun trắng. Họ đứng dậy, vỗ tay. Không ai trong số họ hét lên. Họ chỉ vỗ tay, chậm và đều, như thể biết rằng âm thanh lớn không phù hợp với khoảnh khắc này.

Tôi đã từng viết về khoảnh khắc sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt. "Khi sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu thương hiệu không phải là logo mà là niềm tin." Ở Nagoya chiều hôm ấy, cảm giác ấy quay lại, nhưng ở một tần số khác. Không có tiếng vỡ òa. Chỉ có một sự lắng xuống. Kiểu lắng xuống của những người biết rằng họ đang chứng kiến một điều gì đó xứng đáng để ghi nhớ, và họ muốn ghi nhớ nó một cách trọn vẹn.

Ở Việt Nam, rất nhiều người trong số họ đã theo dõi qua màn hình. Có người thức dậy lúc ba giờ sáng. Có người xem ở quán cà phê. Có người theo dõi qua điện thoại trong giờ nghỉ trưa. Họ không có mặt ở Nagoya, nhưng họ có mặt ở một nơi khác — nơi mà mỗi một lá cờ giơ lên đều là một nhịp đập.

Tôi từng viết rằng: "Ngồi trên khán đài Moscow, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai." Ở Nagoya, tôi đã nghe lại được bài học ấy, trong sự im lặng của một khán phòng nhỏ và trong tiếng vỗ tay chậm rãi của những người đồng hương.

Điều còn lại sau tấm huy chương vàng đầu tiên

Asiad 20 vẫn còn nhiều ngày thi đấu phía trước. Tấm huy chương vàng đầu tiên của đoàn Việt Nam đã đến, và nó đến từ một nội dung mà nhiều người có thể đã xem nhẹ: một bài kata đồng đội nữ, một môn thi đấu mà khán giả không có nhiều cơ hội hiểu về luật chơi, một tấm huy chương được quyết định bằng năm lá cờ giơ lên trong vòng vài phút.

Nhưng đó chính là điều tôi muốn nói ở cuối bài viết này.

Ở Việt Nam, chúng ta thường ca ngợi những tấm huy chương vàng ở những nội dung có vẻ "khốc liệt" hơn — đối kháng, vật, boxing. Chúng ta có xu hướng coi kata là môn "nghệ thuật", "biểu diễn", "nhẹ nhàng". Cách nghĩ ấy bỏ qua một sự thật: kata đồng đội đòi hỏi mức độ kỷ luật và đồng bộ mà không môn đối kháng nào có thể sánh — ba người, một nhịp thở, không một sai số. Đó là một định nghĩa khác của sự khắc nghiệt.

Và tấm huy chương vàng này có một ý nghĩa vượt ra ngoài bản thân nó. Nó cho thấy chương trình kata nữ của Việt Nam không phải là một hiện tượng nhất thời, mà là một hệ thống đã được xây dựng và duy trì qua nhiều năm. Trong một nền thể thao mà thành tích đôi khi phụ thuộc vào một vài cá nhân xuất sắc, việc bảo vệ thành công một tấm huy chương vàng Asiad là dấu hiệu của sự bền vững.

Khi chương trình kata của Việt Nam tiếp tục được đầu tư — và tôi tin là sẽ như vậy, bởi các tấm huy chương ở Asiad thường kéo theo những quyết định về nguồn lực — thì sẽ có thêm nhiều cô gái trẻ ở các võ đường từ Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu bước lên thảm với một giấc mơ mới. Đó là cách mà một tấm huy chương lan tỏa. Không phải qua ti tỉ bài báo, mà qua những đứa trẻ nhìn thấy nó và tin rằng mình cũng làm được.

Còn tấm huy chương đồng wushu? Tôi vẫn đang chờ bảng kết quả chính thức. Tôi hy vọng sẽ sớm biết tên vận động viên, nội dung thi đấu, và điểm số. Không phải vì tấm huy chương ấy kém quan trọng. Mà vì bất cứ ai đã bỏ ra hàng nghìn giờ tập luyện để mang về một tấm huy chương cho đất nước mình đều xứng đáng được gọi tên.

Còn vụ bắn súng? Nó sẽ là một vết thương nhỏ trong hồ sơ của đoàn Việt Nam ở Asiad 20. Một suất vào chung kết bị tước đi vì một chi tiết trang phục. Tôi nghĩ đến những vận động viên ấy, những người đã bắn đủ điểm để đi tiếp, và rồi phải ngồi nhìn người khác bước vào vòng trong. Thể thao đôi khi tàn nhẫn theo những cách rất nhỏ.

Nhưng ngày 22 tháng 9 ở Nagoya sẽ được nhớ đến với một hình ảnh khác. Ba người phụ nữ Việt Nam đứng cạnh nhau trên thảm, năm lá cờ giơ lên cùng lúc, và một khán phòng nhỏ bé lặng đi trong giây lát. "Mùa dịch, sân vắng tanh, nhưng tôi chưa bao giờ nghe rõ tiếng trái tim người hâm mộ đến thế." Ở Nagoya, tôi lại nghe thấy điều tương tự — không phải trong vắng lặng của dịch bệnh, mà trong vắng lặng của một khoảnh khắc mà mọi người đều biết mình đang chứng kiến điều gì đó đáng nhớ.

Và tôi sẽ còn viết về họ. Về Bùi Ngọc Nhi, Hoàng Thị Thu Uyên, Nguyễn Ngọc Trâm. Về bài kata ấy. Vì tôi tin rằng một tấm huy chương vàng được quyết định bởi năm lá cờ giơ lên trong vài giây là một câu chuyện cần được kể chậm rãi, đủ dài để những người ở nhà hiểu rằng họ vừa chứng kiến điều gì.