Quyền và đối kháng: bộ luật đôi của võ cổ truyền Việt Nam và khoảng trống dữ liệu

Sài Gòn, 6 giờ 12 phút sáng. Trong nhà tập cũ nằm sâu trong một con hẻm trên đường Nguyễn Kiệm, người thầy hơn sáu mươi tuổi vẫn cặm cụi ghi từng động tác vào cuốn sổ ô ly đã sờn gáy: tên học trò, tên bài quyền, số lần lặp lại, đoạn nào còn lỗi. Không máy tính, không phần mềm, không một bảng biểu nào để đối chiếu. Nhưng ông là người duy nhất trong căn phòng hôm ấy nắm được chính xác cậu học trò nào đã tiến bộ, và tiến bộ bao nhiêu. Người ta nhớ bàn thắng, còn tôi nhớ những bàn tay viết thư. Ở đây, những bàn tay ấy đang chép sổ. Phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm, và cuốn sổ cũng vậy. Mười sáu năm theo dõi võ thuật, tôi học được một điều khó chịu: phần lớn thứ được gọi là phân tích trên mặt báo chỉ là mô tả được trang điểm bằng tính từ. Tước hết tính từ đi, thứ còn lại thường là một khoảng trống. Khoảng trống ấy là chủ đề của bài viết này. Võ thuật Việt Nam hiện tồn tại song song ở ba tầng, và người viết thể thao hiếm khi chịu tách chúng ra. Tầng biểu diễn gồm quyền, thảo, bài bản. Vận động viên được chấm theo độ khó và chất lượng thể hiện. Không hiệp phụ, không đo ván, không ai thắng bằng knockout. Điểm số do hội đồng giám khảo quyết định trên thang kỹ thuật. Tầng đối kháng gồm võ cổ truyền đối kháng, sanda, boxing, kickboxing, Muay. Mọi thứ vận hành theo logic thắng – thua: ai ghi điểm nhiều hơn, ai hạ được đối thủ, ai bị xử thua kỹ thuật. Tầng hỗn hợp gồm các giải MMA phong trào và nghiệp dư, nơi đòn vật, đòn siết và đòn đánh đứng cùng tồn tại dưới một bộ luật. Ba tầng ấy dùng chung một mái nhà truyền thông nhưng ba bộ luật khác nhau. Khán giả đọc chung một dòng tin; phóng viên dùng chung một vốn từ. Chính vốn từ chung đó sinh ra sai lệch, và sai lệch không nằm ở thái độ của người viết mà nằm ở dụng cụ đo. Lấy tỷ lệ knockout làm ví dụ. Với tầng đối kháng, đây là chỉ số hợp lý. Với tầng biểu diễn, nó vô nghĩa hoàn toàn: không giải quyền nào trao huy chương dựa trên việc ai làm đối thủ gục xuống. Vậy mà trong không ít bài viết, sức mạnh của một võ sĩ quyền vẫn được suy ra từ cụm thành tích thi đấu — cụm từ bị dùng chung cho cả ba tầng. Tầng đối kháng Việt Nam thì thiếu gần như toàn bộ lớp dữ liệu cơ bản: số đòn ra vào mỗi hiệp, tỷ lệ chính xác, thời gian kiểm soát, lịch sử cân nặng, số lần bị dừng trận vì chấn thương đầu. Nhiều giải công bố kết quả; hầu như không giải nào công bố quá trình. Đó là điểm xuất phát của mọi vấn đề phía sau. Khi bộ luật thay đổi, dụng cụ đo phải thay đổi theo. Nghe thì hiển nhiên, nhưng thực tế nghề viết võ thuật ở Việt Nam vẫn đang vi phạm nguyên tắc này mỗi ngày. Một bài quyền được chấm bằng gì? Bằng độ khó của tổ hợp động tác, bằng biên độ, bằng độ ổn định ở những đoạn chuyển, bằng sai số ở điểm rơi, bằng nhịp thở có giữ được đều từ đầu đến cuối hay không. Đó là những thứ một giám khảo có kinh nghiệm nhìn ra trong bốn mươi giây, và đó cũng là những thứ gần như không bao giờ xuất hiện trên bản tin. Một trận đối kháng được chấm bằng gì? Bằng số đòn hiệu quả trên mỗi phút, bằng số đòn bị nhận lại trên mỗi phút, bằng tỷ lệ đòn vật thành công, bằng thời gian kiểm soát thế, bằng số lần bị đếm. Những chỉ số ấy tồn tại, có tên gọi quốc tế, có chuẩn so sánh — và ở ta gần như không được ghi lại. Hai bộ dụng cụ đo ấy không thể hoán đổi. Nếu bạn lấy tỷ lệ hạ đo ván để đánh giá một võ sĩ quyền, bạn đang đo chiều cao bằng cân nặng. Nếu bạn lấy độ khó động tác để đánh giá một võ sĩ sanda, bạn đang cho điểm một trận bóng bằng số lần đẹp của động tác rê bóng. Điều đáng nói là sai lầm ấy hiếm khi bị gọi tên, vì nó không tạo ra kết quả vô lý một cách lộ liễu. Nó tạo ra những câu văn nghe rất hợp lý. Một võ sĩ quyền bị mô tả là thiếu khả năng kết thúc trận đấu nghe có vẻ là một nhận xét chuyên môn. Thực chất đó là một câu vô nghĩa được viết bằng giọng chuyên gia — và nó nguy hiểm hơn im lặng, vì nó gieo vào đầu người đọc một thước đo sai. Nói cách khác, việc phân loại sai còn tệ hơn việc không phân tích gì cả. Rồi đến chuyện khó chịu hơn: bản báo cáo rỗng. Trong nghề này, có những ngày bạn được giao một đề tài mà tư liệu gần như bằng không. Không tên vận động viên, không tên giải, không ngày tháng, không con số nào kiểm chứng được. Chỉ có một chủ đề chung chung và một hạn nộp. Phản xạ tự nhiên của người viết là lấp đầy khoảng trống. Bạn viết về không khí. Bạn viết về truyền thống. Bạn viết về tinh thần. Bạn dựng một bối cảnh đủ mềm để không ai bắt bẻ được, rồi kết bài bằng một câu để ngỏ. Độc giả đọc xong thấy hài lòng, nhưng nếu hỏi họ vừa học được điều gì cụ thể, họ sẽ không trả lời được. Cách làm đúng trong tình huống đó là tuyên bố khoảng trống. Nói thẳng rằng tư liệu không đủ để kết luận, rằng cần chạy lại bước thu thập, rằng chưa thể xác định được đối tượng đang được nói tới thuộc nhóm nào. Đó là một câu trả lời kém hấp dẫn, nhưng nó trung thực — và trung thực là thứ duy nhất còn lại khi số liệu biến mất. Tôi nhớ mãi một buổi sáng nhận đề bài như vậy. Tôi đã ngồi hai tiếng đồng hồ với một trang giấy trắng và cuối cùng viết vào sổ tay đúng một dòng: không đủ dữ kiện. Hôm đó tôi không có bài. Nhưng tôi giữ được thứ quan trọng hơn một bài báo. Cái bẫy của bản báo cáo rỗng không nằm ở sự lười biếng. Nó nằm ở áp lực phải tạo ra giá trị mới. Thuật toán tìm kiếm thưởng cho nội dung có thông tin bổ sung, và người viết bị đẩy về phía phải nghĩ ra một góc nhìn chưa ai có — kể cả khi chất liệu để làm việc đó chưa tồn tại. Kết quả là những bài viết tự tin về những thứ không ai kiểm chứng được. Cách nhận diện một bài phân tích rỗng khá đơn giản. Nó không nêu tên một thực thể cụ thể nào. Nó không có một con số nào kèm ngày tháng. Nó không nói rõ đang áp dụng bộ luật nào. Nó không dẫn nguồn. Và nó kết thúc bằng một câu hỏi mở, vì câu hỏi mở là nơi trú ẩn an toàn nhất của người không có dữ liệu. Đến đây thì phải nói tới thứ nghiêm trọng nhất, thứ mà khoảng trống dữ liệu không chỉ làm hỏng bài báo mà còn gây hại thật. Cắt cân. Trong toàn bộ các biến số của võ thuật đối kháng, tốc độ giảm cân trước trận là biến số có sức dự báo cao nhất đối với tai biến y tế. Cơ chế thì đã được biết rõ và không có gì bí ẩn. Vận động viên hạn chế nước để xuống hạng cân. Khi cơ thể mất nước ở mức độ đáng kể, thể tích tuần hoàn giảm, thận làm việc trong điều kiện thiếu tưới máu, và nguy cơ tổn thương thận cấp tăng lên. Những trường hợp nặng có thể dẫn tới tiêu cơ vân, tức tình trạng sợi cơ bị phá hủy và giải phóng vào máu những chất mà thận phải lọc bỏ. Gục ngay trên bàn cân không phải là một hình ảnh hiếm trên thế giới. Ở tầng nghiệp dư Việt Nam, việc cân và thi đấu trong cùng một ngày là chuyện phổ biến. Điều đó có nghĩa là sau khi xuống cân, vận động viên chỉ có vài giờ để bù nước và bù năng lượng — một cửa sổ quá ngắn để cơ thể trở về trạng thái an toàn. Họ bước lên sàn trong tình trạng chưa hồi phục, và không ai trong hội đồng y tế có đủ dữ liệu để nói rằng điều đó đã xảy ra bao nhiêu lần. Đó chính là vấn đề. Không có sổ đăng ký cân nặng. Không có dữ liệu về việc một võ sĩ đã xuống bao nhiêu ký, trong bao nhiêu ngày, bằng cách nào. Không có danh sách theo dõi sau trận. Không có tiêu chuẩn bắt buộc về thời gian hồi nước giữa cân và trận. Nếu không có những thứ đó, sẽ không có ai sàng lọc được rủi ro. Và nếu không ai sàng lọc được rủi ro, mọi câu chuyện về sau đều chỉ còn là kể lại sự việc đã xảy ra, chứ không phải dự báo điều sắp xảy ra. Chấn thương đầu là chương tiếp theo của cùng câu chuyện. Số đòn vào vùng đầu tích lũy theo thời gian, số lần bị dừng trận, khoảng cách giữa các lần trở lại sàn, khối lượng tập đối kháng trong phòng tập — từng hạng mục đều là dữ liệu có thể ghi được. Ở nhiều giải chuyên nghiệp quốc tế, cơ quan quản lý cấp bang hoặc liên đoàn áp đặt thời gian treo thi đấu y khoa bắt buộc sau những trận nặng. Ở tầng nghiệp dư, cơ chế tương đương thường không tồn tại, và vì thế một võ sĩ có thể trở lại sàn trước khi cơn choáng qua đi đúng cách. Điều trớ trêu là đây lại là loại dữ liệu dễ thu thập nhất. Nó không đòi hỏi công nghệ. Nó đòi hỏi một người ngồi ở bàn đăng ký, một mẫu giấy, và sự kiên trì. Vậy nên phương pháp làm việc của tôi từ lâu đã chia thành hai tuyến chạy song song. Tuyến thứ nhất là tuyến bên trong: những buổi tập lúc trời chưa sáng, hành lang phòng thay đồ, cuốn sổ của người thầy, lời kể của người băng cổ tay và người chuẩn bị khăn. Tuyến này cho tôi biết trạng thái thật của con người. Tuyến thứ hai là tuyến kiểm chứng: con số có ngày tháng, lịch sử đối đầu, quy định đang áp dụng, bảng điểm công bố. Tuyến này giữ cho tuyến thứ nhất không trôi thành cảm tính. Hai tuyến chỉ hữu ích khi chạy cùng lúc. Một mình tuyến bên trong cho ra thứ cảm động nhưng không kiểm chứng được. Một mình tuyến số liệu cho ra thứ chính xác nhưng vô cảm, và thường vô nghĩa vì thiếu bối cảnh con người. Đến đây tôi phải nói một điều trái với trực giác chung. Giả định phổ biến trong ngành là thêm dữ liệu sẽ làm nội dung tốt hơn. Điều đó chỉ đúng khi dữ liệu được chọn đúng. Dữ liệu sai làm người đọc lầm đường nhiều hơn hẳn việc không có dữ liệu nào, bởi nó khoác lên phỏng đoán một vẻ ngoài chính xác. Một chỉ số được đặt sai chỗ gây hại hơn một khoảng trắng, vì khoảng trắng thì người đọc tự biết mình đang thiếu, còn chỉ số sai thì không. Một hiểu lầm khác đến từ bên ngoài: nhiều người cho rằng quyền và bài bản chỉ là phần trình diễn, không phải võ thuật thật. Cách nhìn ấy bỏ qua việc ở tầng biểu diễn, cái được đo là kiểm soát cơ thể ở mức độ cực cao, và việc chấm nó bằng thước đo của đối kháng là một lỗi phương pháp, không phải một lời chê. Và hiểu lầm thứ ba, có lẽ là hiểu lầm tốn kém nhất: người ta vẫn nói võ thuật Việt Nam thiếu tài năng. Nhìn vào thực tế, vấn đề nằm ở chỗ khác. Ta thiếu lớp đo lường. Một nền võ thuật có tài năng nhưng không có hệ thống ghi chép sẽ mãi mãi phụ thuộc vào trí nhớ của những người thầy già, và trí nhớ thì không nhân bản được. Thứ cần theo dõi trong thời gian tới không phải là một tấm huy chương mới. Hãy để ý xem có giải quyền nào công bố phiếu chấm chi tiết thay vì chỉ công bố thứ hạng. Hãy để ý xem có ban tổ chức nào tách giờ cân khỏi giờ thi đấu, hoặc áp dụng quy trình hồi nước bắt buộc. Hãy để ý xem có ai đứng ra lập bảng theo dõi chấn thương và treo thi đấu y khoa ở tầng nghiệp dư. Những thứ đó không lên trang nhất, nhưng chúng thay đổi môn võ này nhiều hơn bất kỳ trận thắng nào. Mỗi mùa giải đều bắt đầu từ một buổi sáng chưa ai thức giấc. Và trong buổi sáng ấy, thứ quyết định tương lai của một nền võ thuật có thể chỉ là một tờ giấy được kẻ ô đúng cách.