Bảng dữ liệu trống và cái bẫy kỳ tích của bơi lội Việt Nam

Buổi sáng hôm đó, tôi mở bảng tính theo dõi thành tích bơi lội của mình và gõ tên một vận động viên trẻ vừa được vài trang tin gọi là hiện tượng mới của làng bơi Việt. Cột thời gian trả về khoảng trắng. Cột cự ly trả về khoảng trắng. Cột ngày thi đấu, tên giải, tên hồ bơi, tên trọng tài bấm giờ — tất cả đều trống. Tôi ngồi nhìn màn hình một lúc lâu. Mười chín năm theo dõi bơi lội đã dạy tôi rằng mọi cuộc đua đều để lại dấu vết, chỉ là có người chịu ghi lại hay không. Lần này, dấu vết không tồn tại — hoặc có tồn tại, nhưng nằm ở đâu đó mà không ai buồn lưu giữ.

Tôi từng nghĩ đó là chuyện nhỏ. Một bảng tính trống thì lấp vào là xong. Nhưng càng làm nghề, tôi càng nhận ra một ô dữ liệu trống không phải là một ô trống. Nó là một lời tuyên bố.

Trong quy trình của tôi có một nguyên tắc bất di bất dịch: xử lý giá trị rỗng. Khi một trường thông tin không có dữ liệu, tôi không được phép đoán. Tôi không được phép suy diễn. Tôi phải đánh dấu nó là không đủ thông tin, không thể đánh giá, rồi đi tiếp. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là nguyên tắc khó tuân thủ nhất trong nghề, bởi bản năng con người là lấp đầy khoảng trống. Chúng ta ghét sự trống rỗng. Chúng ta thà có một câu trả lời sai còn hơn không có câu trả lời nào.

Bơi lội Việt Nam đang sống trong một khoảng trống như thế.

Một hồ bơi không có vạch đo

Nếu bạn hỏi tôi thành tích tốt nhất của một vận động viên bơi lội Việt Nam ở nội dung 200 mét hỗn hợp cá nhân trong ba năm gần nhất, tôi có thể mất vài ngày để trả lời. Không phải vì tôi lười. Mà vì dữ liệu không tồn tại ở dạng mà người ta có thể tra cứu. Có những giải đấu mà kết quả chỉ được công bố bằng một tấm ảnh chụp bảng điểm dán lên tường nhà thi đấu, sau đó lan truyền qua các hội nhóm mạng xã hội, rồi biến mất. Có những cuộc thi mà người ta nhớ thời gian bằng cảm giác — nhanh hơn năm ngoái, chậm hơn kỳ vọng — chứ không bằng con số.

Tôi muốn nói rõ ngay từ đầu: vấn đề lớn nhất của bơi lội Việt Nam không nằm ở hồ bơi, không nằm ở huấn luyện viên, không nằm ở thể trạng. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang bơi mà không có vạch đo. Một hệ thống thể thao không có dữ liệu chuẩn hóa thì không thể tự đánh giá chính mình. Nó chỉ có thể tự kể chuyện về chính mình.

Hãy so sánh. Ở các nền bơi lội hàng đầu, mỗi vận động viên từ cấp trẻ đã có một hồ sơ số: thời gian từng vòng đua, tốc độ xuất phát, số nhịp tay mỗi chiều, khoảng cách mỗi nhịp, thời điểm lật người, biên độ sai số qua từng lần thi đấu. Người ta không cần tin vào cảm giác. Người ta đọc đồ thị. Một huấn luyện viên ở đó có thể chỉ ra rằng một vận động viên đang tụt lại hai phần trăm ở 15 mét cuối cùng của mỗi vòng — một lỗi kỹ thuật mà mắt thường không thấy, nhưng đường hồi quy thấy rõ.

Ở Việt Nam, phần lớn các chỉ số đó không tồn tại. Chúng ta có thời gian chung cuộc, đôi khi. Chúng ta hầu như không có dữ liệu chia vòng. Chúng ta không có cơ sở dữ liệu dọc theo sự nghiệp của vận động viên. Và khi không có dữ liệu, câu chuyện sẽ thay thế số liệu.

Có một chi tiết kỹ thuật nhỏ nhưng nói lên nhiều điều. Trong bơi lội, đơn vị đo là một phần trăm giây. Ở đấu trường quốc tế, người ta phân thắng bại bằng những khoảng cách nhỏ đến mức mắt người không thể phân biệt. Điều đó có nghĩa dữ liệu không phải là thứ xa xỉ, mà là điều kiện tối thiểu để tồn tại. Một vận động viên thua kém đối thủ nửa giây trên 100 mét có thể đang mắc lỗi kỹ thuật ở pha lật người, hoặc đang thiếu một chu kỳ sức mạnh, hoặc đơn giản là bị bốc sai nhịp. Không có dữ liệu chia vòng, cả ba giả thuyết đều đúng như nhau. Và khi mọi giả thuyết đều đúng như nhau, thì không giả thuyết nào hữu ích.

Ở nhiều địa phương, thời gian vẫn được ghi bằng đồng hồ bấm tay. Sai số của một lần bấm tay có thể lên tới vài phần mười giây — lớn hơn toàn bộ khoảng cách giữa huy chương vàng và vị trí thứ tư ở một nội dung ngắn. Khi dữ liệu đầu vào có biên độ sai số lớn hơn cả đối tượng mà nó muốn đo, thì mọi phân tích phía sau đều vô nghĩa.

Ba kiểu thất bại của một đường ống dữ liệu

Tôi thường hình dung công việc thu thập dữ liệu thể thao như một đường ống. Ở đầu vào, người ta trích xuất sự kiện thô: ai bơi, cự ly nào, thời gian bao nhiêu, ngày nào, giải nào. Ở đoạn giữa, người ta làm sạch và chuẩn hóa. Ở đầu ra, người ta phân tích và đưa ra kết luận. Đường ống này có thể hỏng ở ba điểm, và mỗi điểm hỏng lại để lại một kiểu hệ quả khác nhau.

Kiểu thất bại thứ nhất là đầu vào rỗng. Không có ai ghi chép, hoặc có ghi nhưng không lưu. Kết quả là khi bạn cần phân tích, bảng dữ liệu trả về số không. Kiểu thất bại này nguy hiểm nhất, bởi nó không tạo ra lỗi rõ ràng. Nó chỉ tạo ra im lặng. Và im lặng, trong thể thao, thường bị hiểu nhầm là bình yên.

Kiểu thất bại thứ hai là đầu vào méo. Dữ liệu có tồn tại, nhưng sai lệch: đồng hồ bấm tay thay vì đồng hồ điện tử, khoảng cách cự ly không chuẩn, điều kiện hồ bơi không được ghi lại. Loại dữ liệu này còn tệ hơn cả không có dữ liệu, bởi nó tạo ra cảm giác an toàn giả. Bạn tưởng mình đang phân tích, nhưng thực chất bạn đang hồi quy trên nhiễu.

Kiểu thất bại thứ ba là đầu ra bịa đặt. Khi đầu vào trống, thay vì dừng lại và nói rằng không đủ thông tin, người ta lấp khoảng trống bằng suy diễn. Một vận động viên thắng giải cấp tỉnh được mô tả là sẽ phá kỷ lục quốc gia. Một lứa vận động viên trẻ được gọi là thế hệ vàng trước khi họ từng thi đấu quốc tế. Phép màu chỉ là một điểm dữ liệu chưa được hồi quy — và khi không ai chịu hồi quy, phép màu sẽ sinh sôi.

Ba kiểu thất bại này không loại trừ nhau. Chúng thường đi cùng nhau. Đầu vào trống dẫn đến đầu ra bịa đặt. Đầu vào méo dẫn đến đầu ra tự tin sai. Và cả ba cùng tạo ra một hệ sinh thái thông tin nơi người ta không còn phân biệt được đâu là sự thật được đo đạc, đâu là câu chuyện được kể lại.

Tôi vẫn thường nói với đồng nghiệp rằng dữ liệu không tự sinh ra, và cũng không tự biến mất. Nó bị bỏ quên. Ở Việt Nam, có vô số kết quả thi đấu đã từng tồn tại trên giấy, trong sổ tay của trọng tài, trong bảng điểm của ban tổ chức, rồi theo thời gian trôi vào quên lãng. Đây là một dạng mất mát âm thầm. Không ai đánh mất nó trong một khoảnh khắc. Người ta đánh mất nó từng chút một, mỗi năm một ít, cho đến khi không còn ai nhớ nó từng tồn tại.

Khoảng cách giữa ngôi sao và số đông

Có một nghịch lý trong dữ liệu bơi lội Việt Nam mà tôi quan sát suốt nhiều năm. Những vận động viên nổi tiếng nhất lại là những người có dữ liệu đầy đủ nhất. Nguyễn Thị Ánh Viên với hàng trăm lần thi đấu quốc tế, Nguyễn Huy Hoàng với những tấm huy chương ở đấu trường châu lục — hồ sơ thành tích của họ tương đối rõ ràng, vì truyền thông và liên đoàn quốc tế buộc phải ghi lại. Nhưng càng đi xuống các tuyến trẻ, dữ liệu càng thưa. Ở cấp tỉnh, cấp trường, cấp câu lạc bộ nhỏ, dữ liệu gần như bằng không.

Điều này tạo ra một hiệu ứng ngược đời. Chúng ta biết rất nhiều về những người đã thành danh, và gần như không biết gì về những người đang trên đường thành danh. Nhưng chính nhóm thứ hai mới là nơi quyết định tương lai của nền bơi lội. Một nền thể thao muốn phát triển bền vững phải nhìn được vào đường ống phía sau, chứ không chỉ nhìn vào ánh đèn sân khấu phía trước.

Tôi đã từng tham gia một dự án nhỏ, cố gắng dựng lại hồ sơ thành tích cho một nhóm vận động viên trẻ. Công việc kéo dài nhiều tuần, và kết quả đáng buồn: hơn một nửa số vận động viên không có đủ dữ liệu để vẽ nên một đường tiến bộ đơn giản. Chúng tôi biết họ đã bơi. Chúng tôi không biết họ bơi nhanh lên hay chậm đi.

Với một vận động viên như vậy, mọi lời khen đều là phỏng đoán. Và mọi lời chê cũng vậy.

Góc nhìn ngược dòng: khoảng trống không trung lập

Phần lớn mọi người tin rằng một khoảng trống dữ liệu là trung lập. Không có thông tin thì không có ý kiến. Nhưng trong thực tế, khoảng trống không bao giờ trung lập. Nó là một cái phễu hút mọi câu chuyện vào. Khi số liệu vắng mặt, cái thay thế nó không phải là sự thật, mà là thứ hấp dẫn hơn sự thật: một câu chuyện hay.

Tôi đã chứng kiến điều này trong nhiều kỳ SEA Games. Trước mỗi kỳ đại hội, truyền thông dựng lên những ứng viên vàng, những kỷ lục sắp bị phá, những thế hệ mới sẽ làm nên chuyện. Sau đại hội, khi kết quả không như mong đợi, người ta lại giải thích bằng những lý do không thể kiểm chứng: tâm lý, thời tiết, chấn thương giấu kín. Cả hai đầu của câu chuyện đều được xây trên cùng một nền móng — sự thiếu vắng dữ liệu.

Số liệu không biết nói dối, nhưng người đọc số liệu thì biết. Vấn đề là ở Việt Nam, phần lớn chúng ta thậm chí không có số liệu để mà đọc sai. Chúng ta có một khoảng trống, và chúng ta lấp nó bằng niềm tin.

Đây là lý do tôi không thích từ phép màu. Phép màu là một cách nói lịch sự của sự lười biếng phân tích. Khi ai đó bảo một vận động viên Việt Nam lọt vào chung kết châu lục là phép màu, họ đang nói rằng họ không hiểu vì sao điều đó xảy ra. Nhưng nếu có dữ liệu chia vòng, có hồ sơ tập luyện, có lịch sử thi đấu, thì điều kỳ diệu đó sẽ tan biến và trở thành một chuỗi nguyên nhân bình thường: một kỹ thuật xuất phát tốt hơn, một chiến thuật phân bổ sức hợp lý, một năm tập luyện không chấn thương. Mọi cú sốc đều có chân dung trong dữ liệu cũ. Chúng ta chỉ không vẽ nên chân dung đó vì chúng ta không giữ lại bức ảnh nào.

Điều đáng lo không phải là thiếu huy chương

Tôi muốn kết thúc bằng một suy nghĩ có thể khiến không ít người khó chịu. Bơi lội Việt Nam có thể tiếp tục giành huy chương ở đấu trường khu vực mà không cần một hệ thống dữ liệu tử tế. Điều đó hoàn toàn khả thi. Một vài cá nhân xuất sắc, một vài trung tâm huấn luyện tốt, một vài suất đầu tư tập trung có thể mang về thành tích trong vài kỳ đại hội nữa.

Nhưng nếu mục tiêu là một nền bơi lội có thể tự tái tạo thành công, thì thứ chúng ta thiếu không phải là huy chương. Thứ chúng ta thiếu là khả năng nhìn thấy chính mình. Không có dữ liệu, chúng ta không biết mình đang tiến hay lùi. Chúng ta chỉ biết mình đang cảm thấy thế nào. Và cảm giác là một cố vấn tồi cho một chương trình thể thao quốc gia.

Tôi không tin vào may mắn, tôi tin vào biên độ sai số. Một nền thể thao trưởng thành không được đo bằng những đêm huy chương, mà bằng khả năng trả lời một câu hỏi rất đơn giản: vận động viên này đang tốt lên hay xấu đi, và vì sao? Nếu chúng ta không trả lời được câu hỏi đó bằng số liệu, thì mọi kết luận khác chỉ là tiếng vang trong một căn phòng trống.

Dữ liệu chỉ chết khi ta ngừng đặt câu hỏi. Và bảng tính trống mà tôi mở buổi sáng hôm đó không phải là một dấu chấm hết. Nó là một lời nhắc: trước khi hỏi vì sao Việt Nam chưa có thêm nhiều nhà vô địch bơi lội, hãy hỏi vì sao chúng ta chưa từng ghi lại đủ để biết mình đang ở đâu.